آیا ترکیه کشوری مسلمان است؟ توضیح دین و سکولاریسم

بله، ترکیه کشوری مسلمان است، اما کشوری سکولار هم هست. این تمایز مهمی است که ترکیه را از کشورهایی مانند عربستان سعودی یا اردن جدا می‌کند. برای کسانی که می‌خواهند درباره این کشور بیشتر بدانند، درک ساختار سکولار آن و تفاوتش با چهره مذهبی و مسلمان کشور اهمیت دارد.

این روزها حدود 99% مردم ترکیه مسلمان هستند. بااین‌حال، دین امری اختیاری است و یک شهروند ترکیه می‌تواند خود را مسلمان بداند، بی‌آنکه به‌طور کامل مناسک دینی مانند روزه‌داری، حضور در مسجد یا پرهیز از مصرف الکل را انجام دهد. برای درک بهتر موضوع، بد نیست ببینیم ترکیه چگونه دولت را از دین جدا می‌کند. در ادامه به این موضوع می‌پردازیم.

خلاصه نکته‌ای: آیا ترکیه کشوری مسلمان است؟

ترکیب جمعیت: حدود 99% مردم ترکیه مسلمان هستند (بیشتر سنی، با جمعیت بزرگی از علویان) و اسلام دین غالب کشور است. مدارس امام خطیب که رهبران نماز را آموزش می‌دهند، از عمل به اسلام سنی حمایت می‌کنند.

ساختار: ترکیه جمهوری است و کشوری اسلامی نیست. سکولاریسم (لائیسیته) از زمان اصلاحات آتاتورک در دهه‌های 1920 و 1930 برقرار بوده است. بنابراین، دین رسمی دولتی وجود ندارد و دین از دولت، آموزش و قانون جداست. بااین‌حال، امور دینی تحت مدیریت دولت است. دیانت، یعنی ریاست امور دینی، نهادی دولتی است که بر مساجد نظارت می‌کند، امامان را منصوب می‌کند و راهنمایی‌هایی ارائه می‌دهد.

دیگر جلوه‌های ایمان: از جمله شاخه‌هایی از اسلام شیعه، تشیع دوازده‌امامی و طریقت‌های عرفانی صوفیه، مانند دراویش چرخان مشهور. جوامع یهودی، مسیحیان ارتدوکس یونانی که به پاتریارک‌نشین جهانی و پاتریارک‌نشین آن وابسته‌اند، مسیحیان کلدانی و کلیسای ارتدوکس سریانی، ریشه‌های عمیقی در مراکز تاریخی از Diyarbakir تا محله‌های Istanbul دارند. جریان‌های فکری مانند قرآن‌گرایی، با تأکید صرف بر قرآن، نیز در گفت‌وگوهای الهیاتی معاصر جایگاهی دارند. گروه‌های معنوی مانند شاخه بکتاشی نیز سنت‌های محلی منحصربه‌فردی به این مجموعه می‌افزایند.

جمع‌بندی: عبارت «کشور مسلمان» مبهم است: اگر از نظر فرهنگی و جمعیتی به موضوع نگاه کنیم، بله، بیشتر جمعیت آن مسلمان هستند. اما از نظر قانون اساسی و حقوقی، هیچ دین اجباری‌ای وجود ندارد و مقام‌های کشور قوانین اسلامی (شریعت) را ممنوع کرده‌اند. ترکیه کشوری سکولار با جمعیتی عمدتاً مسلمان است. از نظر قانون اساسی، عبارت «کشوری با اکثریت مسلمان» دقیق‌تر از «کشور مسلمان» است.

اطلاعات بیشتر درباره دین در ترکیه

1: پیشینه تاریخی

شبه‌جزیره آناتولی هیچ‌گاه برای مدتی طولانی به یک دین واحد تعلق نداشته است. این منطقه پیش از موج‌های مهاجرت قبایل ترک‌تبار و مسلمانان عرب، به‌ویژه ترکان سلجوقی، که از قرن یازدهم از آسیای مرکزی به آن سرازیر شدند و اسلام سنی را با خود آوردند، مرکز امپراتوری بیزانس و مسیحیت اولیه بود. Constantinople، پایتخت بیزانس، تا سال 1453 پایداری کرد؛ زمانی که عثمانی‌ها آن را فتح کردند و نامش را به Istanbul تغییر دادند.

عثمانی‌ها طی قرن‌های بعد تمدنی بر پایه هنر و معماری اسلامی بنا کردند که مسجد سلیمانیه و مسجد سلیمیه در Edirne از شاهکارهای آن به شمار می‌روند. آن‌ها همچنین اقلیت‌هایی مانند ارمنی‌ها، جوامع ارتدوکس یونانی، یهودیان، مسیحیان کلدانی، کلیسای ارتدوکس سریانی و ایزدیان را در خود جای دادند.

2: فروپاشی یک امپراتوری دینی

این منطقه قرن‌ها مرکز امپراتوری قدرتمند عثمانی بود؛ جایی که سلطان عنوان خلیفه را نیز داشت و سیاست و دین زیر نظر شیخ‌الاسلام، عالی‌ترین مقام دینی، به هم پیوند خورده بودند. در آن دوران، خط افق باشکوه شهر با شگفتی‌های معماری مانند نگین تاج امپراتوری بیزانس، ایاصوفیه، و مسجد کاریه آراسته شده بود. با سقوط امپراتوری و امضای پیمان لوزان، ترکیه به کشوری سکولار تبدیل شد و به این ترتیب مسجد از دولت جدا شد.

3: سکولار بودن یک کشور به چه معناست؟

برخلاف کشورهایی که قوانین اسلامی (شریعت) اساس نظام حقوقی آن‌هاست، قانون اساسی ترکیه موجودیتی کاملاً سکولار (لائیسیته، برگرفته از واژه فرانسوی laïcité) را تعریف می‌کند. شریعت در سال 1926 لغو شد و در سال 1937 با قانون مدنی برگرفته از الگوی سوئیس و الگوهای کیفری اروپایی جایگزین شد. دین از نظر قانونی از سیاست، نظام قضایی و سیاست‌گذاری عمومی جداست.

4: مصطفی کمال آتاتورک و سکولاریسم

پس از فروپاشی امپراتوری عثمانی در پی جنگ جهانی اول، مصطفی کمال آتاتورک در مرکز آناتولی جمهوری جدیدی بنا کرد تا سیاست و دین را از یکدیگر جدا کند. او در دهه‌های 1920 و 1930 اصلاحاتی را برای سوق دادن کشور به‌سوی اروپا آغاز کرد. او خلافت و منصب شیخ‌الاسلام، عالی‌ترین مقام دینی امپراتوری، را لغو کرد؛ قوانین اسلامی را با قوانین مدنی جایگزین کرد و در سال 1934 ایاصوفیه را به موزه تبدیل کرد؛ اقدامی که نشان می‌داد جمهوری جدید به هیچ دین واحدی تعلق ندارد.

سکولاریسم ترکیه که اغلب «لائیسیته» نامیده می‌شود، با شیوه جدایی دولت‌های آمریکا یا فرانسه از دین یکسان نیست. این رویکرد بیشتر به دینِ تحت نظارت شباهت دارد: اسلام در زندگی عمومی دیده می‌شود، اما به‌شدت مدیریت می‌شود.

5: جمعیت مسلمان و اسلام سنی

دین غالب، اسلام سنی است. نوزادان ترک با این هویت ثبت می‌شوند، مگر آنکه درخواست دیگری ارائه شود. بااین‌حال، پژوهش‌های جامعه‌شناختی مستقل گوناگون، از جمله پژوهش‌های مؤسسه KONDA، تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌دهند.

هویت مسلمان: برآوردهای مستقل، جمعیت افرادی را که خود را مسلمان می‌دانند و به اسلام عمل می‌کنند، بین 88% تا 92% می‌دانند. بقیه را بی‌دین‌ها، دئیست‌ها، خداناباوران و اقلیت‌ها (مسیحیان و یهودیان) تشکیل می‌دهند. حدود 85% خود را مسلمان سنی می‌دانند.

اقلیت‌های مسلمان غیرسنی: علویان که باورهایشان ترکیبی از عناصر شیعی و صوفیانه است، بزرگ‌ترین گروه اسلامی غیرسنی هستند و حدود 5% تا 15% جمعیت منطقه را تشکیل می‌دهند. دیگر شاخه‌های شیعه که شمارشان کمتر است، شامل علویان نصیری و جعفری‌ها می‌شوند که در مناطق جنوبی زندگی می‌کنند.

6: درباره جامعه علوی

باورها و پیشینه تاریخی علویان با اسلام سنتی سنی تفاوت دارد. علوی‌گری سنتی دینی تلفیقی است که ریشه‌های تاریخی آن در اسلام شیعه، تصوف و سنت‌های پیشااسلامی آناتولی قرار دارد. این آیین به‌جای پایبندی سخت‌گیرانه به اصول رسمی، بر انسان‌گرایی، معنویت درونی، بردباری و عشق الهی تأکید می‌کند.

علویان به مسجد نمی‌روند، در ماه رمضان روزه نمی‌گیرند و برای انجام حج به مکه نمی‌روند. در عوض، در ماه محرم روزه می‌گیرند و در گردهمایی‌های دینی جمعی شرکت می‌کنند.

مراسم معنوی در جِم‌اِوی، یعنی خانه گردهمایی، برگزار می‌شود. آیین‌های جم شامل موسیقی با ساز (سازی دسته‌بلند)، سرودهای نیایشی (دیشلیک) و سماع است؛ رقصی آیینی و مقدس که مردان و زنان با هم اجرا می‌کنند. جوامع علوی در سراسر آناتولی مرکزی و شرقی (Sivas، Tunceli، Kahramanmaraş و Çorum) و همچنین در شهرهای بزرگی مانند Istanbul، Izmir و Ankara حضور دارند.

7: دیگر اقلیت‌های دینی

ارمنی‌های رسولی: حدود 60,000 پیرو دارند که بیشترشان در Istanbul زندگی می‌کنند و در آنجا کلیساها، مدارس خصوصی، روزنامه‌ها و جوامع خود را حفظ کرده‌اند. این گروه بزرگ‌ترین اقلیت غیرمسلمان است و مرکز آن پاتریارک‌نشین ارمنی قسطنطنیه در Istanbul است.

یهودیت (سفاردی و اشکنازی): در سال 1492، سلطان عثمانی از نیاکان یهودیانی که از تفتیش عقاید اسپانیا گریخته بودند استقبال کرد. جامعه یهودیان در Istanbul و Izmir متمرکز است و کنیسه‌ها، بیمارستان و روزنامه‌ای به نام شالوم را اداره می‌کند. مرکز آن کنیسه نوِه شالوم و خاخام‌گری اعظم ترکیه در Istanbul است.

مسیحیان سریانی (آشوریان و آرامی‌ها): فرقه‌ای باستانی از مسیحیت که به گویشی امروزی از زبان آرامی سخن می‌گوید. این جامعه در گذشته در منطقه تور عبدین در جنوب‌شرقی آناتولی، پیرامون Mardin و Midyat، متمرکز بود، اما اکنون بیشتر اعضای آن در Istanbul زندگی می‌کنند. این منطقه به‌خاطر صومعه‌های باستانی مانند دیرالزعفران و مور گابریل در جنوب‌شرق شهرت دارد.

ارتدوکس‌های یونانی (روم): با وجود جمعیت بزرگ تاریخی، جامعه محلی ارتدوکس یونانی در پی رویدادهای قرن بیستم، از جمله تبادل جمعیت در سال 1923 و مهاجرت پس از جنگ، کوچک‌تر شد. بااین‌حال، هرچند شمار پیروان محلی آن اندک است، Istanbul مقر پاتریارک‌نشین جهانی قسطنطنیه است؛ مرکزی معنوی برای بیش از 200 میلیون مسیحی ارتدوکس شرقی در سراسر جهان.

صوفیه: طریقت مولویه که با الهام از شاعر، رومی، بنیان گذاشته شد، شاخه‌ای عرفانی از اسلام را نمایندگی می‌کند. جمهوری سکولار زمانی این طریقت را رسماً ممنوع کرد (آتاتورک در سال 1925 خانقاه‌های صوفیه را تعطیل کرد)، اما این سنت از نظر فرهنگی همچنان پابرجاست؛ به‌ویژه از طریق محبوبیت ماندگار رومی و مراسم دراویش چرخان که گردشگران را به Konya می‌کشاند.

8: درباره پیمان لوزان 1923:

چارچوب ترکیه برای اقلیت‌های غیرمسلمان عمدتاً بر این پیمان بین‌المللی بنیادین استوار است. بااین‌حال، این پیمان فقط ارمنی‌ها، یونانی‌ها و یهودیان را به‌صراحت به‌عنوان اقلیت‌های غیرمسلمان به رسمیت می‌شناسد. اقلیت‌های به‌رسمیت‌شناخته‌شده از طریق بنیادهای ثبت‌شده نزد دولت (Vakıflar) املاک، مدارس و عبادتگاه‌های خود را اداره می‌کنند. گروه‌های به‌رسمیت‌نشناخته‌شده، مانند سریانی‌ها، پروتستان‌ها و کاتولیک‌ها، به‌سختی می‌توانند عبادتگاه ثبت کنند و اغلب به‌جای آن از طریق انجمن‌های مدنی (dernek) فعالیت می‌کنند.

9: دیانت؛ مدیریت اسلام

برخلاف جدایی سخت‌گیرانه کلیسا و دولت، مانند آنچه در آمریکا وجود دارد، دیانت، سازمانی دولتی، امور اسلام را مدیریت می‌کند. برخلاف بسیاری از کشورها که نهادهای دینی در قالب سازمان‌های مستقل غیردولتی فعالیت می‌کنند، اسلام سنی به‌شدت متمرکز است و از طریق این ریاست اداره می‌شود.

دیانت در سال 1924، پس از لغو خلافت، تأسیس شد و دین را تحت نظارت سکولار نگه می‌دارد. دیانت بیش از 130,000 امامِ کارمند دولت را به خدمت گرفته، بیش از 85,000 مسجد را در سراسر کشور اداره می‌کند و خطبه استاندارد هفتگی نماز جمعه را می‌نویسد که در همه مساجد ثبت‌شده خوانده می‌شود.

پرسش‌های متداول: دین در ترکیه

پرسش: اسلام در ترکیه تا چه اندازه سخت‌گیرانه است؟

پاسخ: اسلام در ترکیه اصلاً سخت‌گیرانه نیست و کاملاً انتخابی شخصی است. اذان روزی پنج بار از مساجد به گوش می‌رسد، اما حضور در مسجد کاملاً اختیاری است. همچنین بسته به اینکه به شرق یا غرب کشور سفر کنید، تفاوت‌های چشمگیری در نمود اسلام در زندگی روزمره خواهید دید. شرق محافظه‌کارتر است؛ مصرف الکل در آن کمتر و مقررات پوشش سخت‌گیرانه‌تر است. در مقابل، سواحل دریای اژه و مدیترانه که همه مراکز گردشگری و تفریحی در آن‌ها قرار دارند، نسبتاً آزادتر هستند؛ بارها و کلوب‌های شبانه تا ساعات اولیه صبح باز می‌مانند و قواعد پوشش آسان‌گیرانه‌تر است. شهرهایی مانند Konya و Kayseri به محافظه‌کاری شهرت دارند، اما در Izmir، Bodrum و Fethiye وضعیت برعکس است.

پرسش: چرا ترکیه مانند دیگر کشورهای مسلمان نیست؟

پاسخ: دلیل اصلی این تفاوت، مصطفی کمال آتاتورک است؛ بنیان‌گذار جمهوری که در سال 1923 رهبری جنگ استقلال ترکیه را بر عهده داشت. ترکیه در خاورمیانه هویتی منحصربه‌فرد دارد که آتاتورک پس از پایان امپراتوری عثمانی شکل داد. ترکیه برخلاف بسیاری از کشورهای خاورمیانه، هنگام تأسیس تصمیم گرفت دین را از طریق نهادهای دموکراتیک، مانند دیانت، سامان‌دهی کند. این کشور همچنین قوانین حقوقی غربی را پذیرفت و برای حرکت به‌سوی نوسازی اروپایی، خط عربی را با خط لاتین جایگزین کرد.

پرسش: آیا مسلمانان می‌توانند در ترکیه الکل مصرف کنند؟

پاسخ: مسلمانان در ترکیه در صورتی که بیش از 18 سال داشته باشند می‌توانند الکل مصرف کنند. فروشندگان نمی‌توانند از ساعت 10:00 شب تا 6:00 صبح به کسی الکل بفروشند. فروش الکل در خرده‌فروشی‌ها در نزدیکی مراکز آموزشی، خوابگاه‌های دانشجویی و جایگاه‌های سوخت نیز غیرقانونی است. نوشیدن الکل در خیابان، پارک‌ها، میدان‌ها و سواحلِ فاقد محل تعیین‌شده نیز می‌تواند جریمه داشته باشد؛ بنابراین به تراس‌های روباز دارای مجوز یا محل‌های تعیین‌شده بسنده کنید.

پرسش: آیا مسیحیت در ترکیه مجاز است؟

پاسخ: مسیحیت در ترکیه مجاز است. اصل 24 قانون اساسی آزادی دین و عقیده را تضمین می‌کند. بنابراین، مسیحی بودن، حضور در کلیسا، نگهداری از کتاب مقدس و تغییر دین به مسیحیت مجاز است. ترکیه بر اساس پیمان لوزان که در سال 1923 امضا شد، اقلیت‌های دینی غیرمسلمان، مانند کلیسای ارمنی رسولی، کلیسای ارتدوکس یونانی و جامعه یهودیان را به رسمیت می‌شناسد. پروتستان‌ها، انجیلی‌ها، کاتولیک‌های لاتین و شاهدان یهوه طبق پیمان لوزان جایگاه اقلیت ندارند. بااین‌حال، گروه‌ها می‌توانند در قالب انجمن (derneys) فعالیت کنند یا جایگاه بنیادِ عبادتگاه را به دست آورند و به این ترتیب مالک املاک و ساختمان‌های کلیسا شوند. صدها کلیسای فعال آشکارا در سراسر کشور فعالیت می‌کنند و به فرقه‌های تاریخی مهم و همچنین جوامع پروتستان و غیر وابسته به فرقه‌ای خاص خدمت می‌رسانند. گسترش اولیه مسیحیت را در کلیساهای سنگی موزه روباز Göreme و مکان‌هایی مانند Ephesus نیز می‌توان دید؛ شهری که شورش مشهور آرتمیس در آن رخ داد. هفت کلیسای مذکور در کتاب مکاشفه نیز در منطقه دریای اژه قرار داشتند.

پرسش: آیا ترکیه رسماً کشوری اسلامی است؟

پاسخ: خیر، ترکیه کشوری اسلامی نیست، بلکه جمهوری‌ای سکولار است. قانون اساسی ترکیه صراحتاً اعلام می‌کند که دین رسمی وجود ندارد. بندی که اسلام را دین رسمی کشور اعلام می‌کرد در سال 1928 لغو شد و سکولاریسم کامل (لائیسیته) از سال 1937 آغاز شد. Turkiye قوانین، دادگاه‌ها و نظام حکمرانی خود را بر پایه حقوق مدنی، نه شریعت، بنا کرده است. گرچه 90% مردم Türkiye از نظر فرهنگی یا دینی مسلمان هستند، این موضوع به ترکیب جمعیت مربوط است، نه هویت حقوقی یا قانون اساسی کشور. اصل 24 قانون اساسی آزادی وجدان، باور دینی و عبادت خصوصی را برای همه شهروندان، صرف‌نظر از دینشان، تضمین می‌کند.

درباره Türkiye بیشتر بدانید

کمتر کشوری تنش میان دین و دولت را به‌اندازه Türkiye آشکارا به نمایش می‌گذارد. اما این توازن در Türkiye بیش از هر جا در مقایسه با کشورهای همسایه برجسته می‌شود. در همین حال، روابط بین‌الملل همچنان پیچیده است؛ ترکیه به‌عنوان یکی از اعضای کلیدی ناتو، در مسیر پرمخاطره‌ای از موازنه ژئوپلیتیکی میان کشورهای همسایه خاورمیانه، مواضع جهانی درباره حماس و آرمان دیرینه و پیچیده خود برای پیوستن به اتحادیه اروپا حرکت می‌کند.

در نهایت، دین در ترکیه همچنان حاصل تعامل سنت‌های ریشه‌دار، هویت مدرن و زندگی عمومیِ پیوسته در حال تحول است. این میراث چندلایه توضیح می‌دهد که چرا ترکیه امروز، با وجود داشتن جمعیتی عمدتاً مسلمان، یکدست نیست. جوامع کوچک اما تاریخی مسیحیان ارتدوکس روم (Keldani̇ler و کلدانی‌ها)، ارمنی‌ها و یهودیان هنوز در Istanbul و نقاط دیگر زندگی می‌کنند و یادآور زنده این واقعیت‌اند که ترکیه چهارراهی از فرهنگ‌هاست، نه جامعه‌ای یکدست. برای اطلاعات بیشتر درباره این کشور، وبلاگ ما را ببینید؛ در آن درباره فرهنگ، سنت‌ها و تاریخ کشور و نیز چگونگی اداره ترکیه به‌عنوان کشوری مسلمان و سکولار می‌خوانید.

Aleksandra Cihanoğlu مشاور ارشد

آلکساندرا جیهانوغلو مشاور ارشد در Property Turkey و نویسنده‌ای منظم در موضوعاتی از جمله Citizenship by Investment، مهاجرت، سفر و فرصت‌های سبک زندگی در ترکیه است. نوشته‌های او بر کمک به خوانندگان بین‌المللی برای درک واقعیت‌های عملی زندگی، سرمایه‌گذاری و ساختن آینده‌ای بلندمدت در این کشور تمرکز دارد.

نویسندهٔ 230 مقاله | |

مشاهده پروفایل کامل نویسنده →