home درباره ترکیه درباره استانبول اطلاعات آب‌انبار باسیلیکا در دوران بیزانس

اطلاعات آب‌انبار باسیلیکا در دوران بیزانس

به‌ روز رسانی شده: 29 Oct 2026

تهیه شده : 05 Nov 2013


آب‌انبار باسیلیکای استانبول بزرگ‌ترین و شناخته‌شده‌ترین بنای زیرزمینی این شهر است. این بنا در نزدیکی ایاصوفیه، در منطقه سلطان احمد قرار دارد و به یرباتان سارایی، به‌معنای کاخ فرورفته، نیز معروف است. هیچ بنای دیگری کاملاً شبیه آن نیست. بازدیدکنندگان هنگام پایین‌رفتن از پله‌ها احساس می‌کنند وارد دنیایی دیگر شده‌اند. فضای آرام، ستون‌های باشکوه و ماهی‌ها در مقایسه با خیابان‌های شلوغ شهر در بالا، حال‌وهوایی فراواقعی دارند.

این بنا در سال ۵۳۷ میلادی به‌دستور امپراتور بیزانس، ژوستینین یکم، ساخته شد و آب موردنیاز کاخ بیزانس در تپه نخست را تأمین می‌کرد. گفته می‌شود ۷۰۰۰ برده برای ساخت این بنای شگفت‌انگیز به کار گرفته شدند. بااین‌حال، عثمانی‌ها در سال ۱۴۵۳ به این شهر هجوم آوردند و کاربرد چندانی برای آب‌انبار نیافتند. در نتیجه، بنای زیرزمینی رو به ویرانی گذاشت و از دیدها پنهان ماند. اما ماجرای آن به همین‌جا ختم نشد.

آب‌انبار باسیلیکا

 

درباره آب‌انبار باسیلیکای استانبول

در سال ۱۵۶۵، پیتر ژیلیوس، فرانسوی، کاملاً اتفاقی این بنا را دوباره کشف کرد. پیتر کنجکاو شده بود که چرا مردم از سوراخ‌های زیرزمین خانه‌هایشان آب برمی‌دارند و ماهی می‌گیرند! او تصمیم گرفت موضوع را بررسی کند و با شگفتی به مخزن زیرزمینی آب رسید. این بنا بار دیگر به فراموشی سپرده شد و سال‌ها طول کشید تا پاک‌سازی و مرمت آن آغاز شود. سرانجام، آب‌انبار باسیلیکا در سال ۱۹۸۷ به‌عنوان موزه به روی عموم مردم استانبول گشوده شد. از آن زمان، هر هفته هزاران نفر برای تماشای این بنای شگفت‌انگیز باستانی از نزدیک به آن سر می‌زنند.

 

سرهای مشهور مدوسا

ورود به موزه آب‌انبار باسیلیکای یرباتان از طریق پله‌هایی در زیر شهر استانبول امکان‌پذیر است. پس از ورود به زیرزمین، چند مسیر برای گشت‌وگذار وجود دارد. بااین‌حال، احتمالاً دیدنی‌ترین بخش در گوشه سمت چپ قرار دارد؛ جایی که دو سر مدوسا را خواهید دید. مدوسا، شخصیتی در اسطوره‌های یونان، گورگونی با موهایی از مار بود که هرکس مستقیم به او نگاه می‌کرد، به سنگ تبدیل می‌شد. یکی از سرهای مدوسا وارونه است و دیگری به یک سمت کج شده. هنوز روشن نیست چرا این سرها اینجا قرار دارند و از کجا آمده‌اند، اما تماشایی هستند.

سرهای مدوسا

 

برداشت‌های نمادین

باستان‌شناسان بر این باورند که بخشی از این بنا با سنگ‌هایی ساخته شده که از معبد باستانی آرتمیس در سلجوق، در ساحل اژه، آورده شده‌اند. در سنت رومی، «اسپولیا» به استفاده دوباره از مصالح، به‌ویژه عناصر معماری، در بناها یا یادمان‌های قدیمی اشاره دارد. واژه اسپولیا از واژه لاتین «اسپولیوم» به‌معنای «غنیمت» گرفته شده و به استفاده از مصالح بناهای قدیمی، که اغلب پس از شکست در جنگ باقی مانده بودند، در ساخت بناهای جدید گفته می‌شود. این کار به دلایل گوناگون عملی، زیبایی‌شناختی و سیاسی انجام می‌شد. اما در زمان امپراتور بیزانس، ژوستینین یکم، مسیحیت به امپراتوری بیزانس راه یافته بود و دیگر نیازی به معبد نبود؛ بنابراین ممکن است از سنگ‌های آن در ساخت این بنا استفاده شده باشد.

 

مهندسی و کارکرد

این بنا برای تضمین دسترسی همیشگی به آب، به‌ویژه هنگام محاصره یا خشکسالی، ساخته شد؛ ضرورتی که طراحی و ساخت چشمگیر آن را شکل داد. این آب‌انبار با مساحت ۹٬۸۰۰ متر مربع و ظرفیت ذخیره حدود ۸۰٬۰۰۰ متر مکعب آب، بر ۳۳۶ ستون مرمری تکیه دارد که هرکدام حدود ۹ متر ارتفاع دارند و در ۱۲ ردیف ۲۸تایی چیده شده‌اند.

سرستون‌های این بنا به سبک کورینتی و دوریک ساخته شده‌اند و سبک‌های معماری رایج آن دوران را بازتاب می‌دهند. سقف از طاق‌های آجری تشکیل شده که وزن را به‌طور یکنواخت توزیع می‌کنند. این مجموعه از طریق قنات‌هایی تغذیه می‌شد که آب را از جنگل بلگراد، در ۱۹ کیلومتری شمال، منتقل می‌کردند. این سامانه پیچیده قنات‌ها و تأسیسات تصفیه، دانش پیشرفته مهندسان بیزانسی در زمینه هیدرولیک را نشان می‌دهد. کف بنا از لایه‌ای ضخیم از ملات ضدآب ساخته شده تا از نفوذ آب جلوگیری کند. دیوارها نیز با ملات منحصربه‌فرد «خراسان» پوشانده شده‌اند که استحکام و مقاومت بنا را افزایش می‌دهد.

 

بازدید مارک تواین

مارک تواین در جریان سفرهایش به اروپا و سرزمین مقدس، از استانبول (قسطنطنیه سابق) دیدن کرد و این سفر را در کتاب «بی‌گناهان در خارج» (۱۸۶۹) ثبت کرد. این کتاب روایتی طنزآمیز از سفر تواین در اروپا، خاورمیانه و بخش‌هایی از مدیترانه است. تواین در شرح مشاهداتش از دیدنی‌های ناآشنا و شگفت‌انگیزی که در سفر با آن‌ها روبه‌رو شد، از «یرِباتان سارایی» یا «کاخ غرق‌شده» یاد می‌کند. او با همان لحن شوخ‌طبع و بی‌پروای همیشگی‌اش درباره آن می‌نویسد.

بخشی از کتاب را بخوانید…

«این آب‌انبار بنایی بسیار عجیب و دیدنی است؛ با ردیف‌های ستون‌های مرمری و مخزن آبی زیرزمینی که می‌توانید از سکوی بزرگ بالای آن به درونش نگاه کنید و خود را در قصری باشکوه تصور کنید که برای سرگرمی امپراتوری ساخته شده است. شما در عمق چهل‌پایی زمین و میان جنگلی انبوه از ستون‌های گرانیتی بلند و باریک به سبک معماری بیزانسی قرار دارید. هرجا که می‌ایستادید یا هرچند بار که جای خود را عوض می‌کردید، همواره در نقطه‌ای مرکزی بودید که از آن دوازده طاق‌نما و ستون‌راهروی بلند به اطراف کشیده می‌شد و در دوردست، در گرگ‌ومیشی تیره، ناپدید می‌شد.»

 

جیمز باند: از روسیه با عشق

فیلم جیمز باند «از روسیه با عشق» محصول ۱۹۶۳، با بازی شان کانری در نقش ۰۰۷، صحنه‌ای در این مکان دارد. در فیلم، جیمز باند در تعقیب تاتیانا رومانوا، کارمند کنسولگری شوروی است که تغییر جبهه داده و ظاهراً در مأموریت او برای به‌دست‌آوردن دستگاه رمزنگاری «لکتور» از شوروی‌ها کمکش می‌کند. سازمان مخفی تبهکاران، اسپکتر، این دو را تعقیب می‌کند. در یکی از صحنه‌های اوج فیلم، باند و تاتیانا برای فرار از دست دشمنانشان وارد این بنا می‌شوند.

باند و تاتیانا در قایقی کوچک هستند و دوربین عظمت بنا و سکوت وهم‌آلود آن را به تصویر می‌کشد. ستون‌ها که نور کم‌سویی از بالا بر آن‌ها می‌تابد، فضایی پرتنش و مرموز پدید می‌آورند. این فضای تأثیرگذار برای صحنه تعقیب‌وگریز دراماتیک و پرتنش یک فیلم جاسوسی بسیار مناسب است. تهیه‌کنندگان از مکان‌هایی استفاده کردند که حس دسیسه‌های جهانی را القا می‌کردند.

 

صحنه‌ای از فیلم اینفرنو

در فیلم «اینفرنو» (۲۰۱۶) به کارگردانی ران هاوارد، شخصیت رابرت لنگدون با بازی تام هنکس خود را در آب‌انبار می‌یابد. لنگدون، استاد نمادشناسی دانشگاه هاروارد، درگیر توطئه‌ای مرموز می‌شود که کمدی الهی دانته و دسیسه‌ای جهانی درباره شیوع ویروسی خطرناک را در بر می‌گیرد. این صحنه در اواخر فیلم رخ می‌دهد؛ پس از آنکه لنگدون و سیه‌نا بروکس (با بازی فلیسیتی جونز) سرنخ‌های گوناگون را رمزگشایی می‌کنند و به رازی پنهان درباره اثر دانته پی می‌برند.

لنگدن و سینا وارد آب‌انبار زیرزمینی باسیلیکا می‌شوند؛ مکانی مهم که با سرنخ‌هایی که در پی آن‌ها هستند ارتباط دارد. فیلم از این بنای تاریخی برای ایجاد هیجان استفاده می‌کند؛ در حالی که آن‌ها برای یافتن شیئی پنهان، یعنی «کلیدی» برای حل معما، با زمان مسابقه می‌دهند. لنگدن باید این معما را حل کند تا از فاجعه‌ای جهانی که به راز رؤیای جهنم دانته گره خورده، جلوگیری کند.

این صحنه اهمیت دارد، زیرا در لحظات پایانی فیلم اتفاق می‌افتد؛ زمانی که لنگدن به کشف رازی که در سراسر فیلم آن‌ها را گرفتار کرده، نزدیک می‌شود. فیلم همچنین از فضای وهم‌آلود و هزارتومانند آب‌انبار برای بازتاب سردرگمی و تردیدی استفاده می‌کند که لنگدن به‌دلیل فراموشی و شرایط حساس با آن روبه‌روست. صحنه سرشار از تنش است و پرداخت سینمایی آن بر هیجان و تعلیق می‌افزاید.

 

خلاصه - آب‌انبار باسیلیکا چه ویژگی منحصربه‌فردی دارد؟

این آب‌انبار که در ترکی «Yerebatan Sarnıcı» نامیده می‌شود، با مهندسی چشمگیر بیزانسی و سامانه مدیریتی پیشرفته‌اش، نقشی اساسی در تأمین نیازهای امپراتوری روم شرقی داشت. این بنای شگفت‌انگیز زیرزمینی حدود ۱۴۰ متر طول و ۷۰ متر عرض دارد و مساحت آن به ۹٬۸۰۰ متر مربع می‌رسد. ۳۳۶ ستون مرمری، با ارتفاع تقریبی ۹ متر، در ۱۲ ردیف آن قرار گرفته‌اند. این آب‌انبار که اغلب به فضایی «شبیه کلیساهای جامع» تشبیه می‌شود، با انعکاس ستون‌ها در آب راکد و نورپردازی شبانه، جلوه‌های بصری خیره‌کننده‌ای پدید می‌آورد.

آب‌انبار باسیلیکا

 

از دیدنی‌های نزدیک هم بازدید کنید

ایاصوفیه: توصیف شایسته مسجد و موزه ایاصوفیه در بخش قدیمی شهر استانبول دشوار است. ایاصوفیه (آیا صوفیا) بنایی باورنکردنی است و برای درک کامل زیبایی‌اش باید آن را از نزدیک دید. این بنا از زمان ساخت در قرن ششم به‌عنوان کلیسای جامع مسیحی و یکی از خارق‌العاده‌ترین سازه‌های بیزانسی تا تبدیل‌شدنش به موزه‌ای سکولار در ترکیه در قرن بیستم، از دل خاکسترهای امپراتوری عثمانی برخاست و به یکی از پربازدیدترین جاذبه‌های گردشگری ترکیه تبدیل شد.

مسجد آبی: این بنای متعلق به قرن هفدهم که روبه‌روی ایاصوفیه قرار دارد و با نام مسجد سلطان احمد نیز شناخته می‌شود، تحسین هر کسی را که وارد آن می‌شود برمی‌انگیزد. این مسجد به‌دلیل کاشی‌کاری‌های چشمگیر فضای داخلی‌اش، مسجد آبی لقب گرفته است. این مکان عبادی که همچنان فعال است، یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری استانبول و مشهورترین مسجد ترکیه به‌شمار می‌رود.

کاخ توپکاپی: از خاندان سلطنتی بیزانس تا عثمانی‌ها، کاخ توپکاپی نزدیک به ۴۰۰ سال محل فرمانروایی آن‌ها بر امپراتوری‌شان بود. گشت‌وگذار در کاخ، فرصتی شگفت‌انگیز برای آشنایی با باورهای دینی و فرهنگی عثمانی‌ها و چگونگی زندگی در قسطنطنیه در دوران فرمانروایی آن‌هاست. پس از بازدید از آب‌انبار باسیلیکای استانبول، این کاخ هم مکانی عالی برای بازدید است.

مسجد آبی