By:
Nezir Can
«... هنگام طلوع آفتاب، ترکها از نزدیکی سن رومانو وارد شهر شدند؛ جایی که توپهایشان دیوارها را با خاک یکسان کرده بود... هر کسی را که مییافتند، با شمشیر میکشتند؛ زن و مرد، پیر و جوان، از هر طبقهای... وقتی پرچم آنها برافراشته شد و پرچم ما پایین کشیده شد، دیدیم که تمام شهر به تصرف درآمده و دیگر هیچ امیدی به بازپسگیری آن نیست.»
نیکولو باربارو، ونیزی، اینگونه سقوط قسطنطنیه به دست ترکهای عثمانی را در ۲۹ مه ۱۴۵۳، پس از محاصرهای ۵۳روزه، ثبت کرد. سقوط شهر نقطهعطفی در تاریخ بود و پیامدهای آن هنوز هم محسوس است.

پایتخت بیزانس، قسطنطنیه، قرنها بهدلیل جایگاهش بهعنوان مرکز امپراتوریای پهناور، غنیمت بزرگی بهشمار میرفت. ثروت این شهر که بناهای باشکوه و خیابانهای زیبا را پدید آورده بود، در کنار شهرتش به نفوذناپذیری کامل، آن را به تصرفی وسوسهانگیز برای مهاجمان احتمالی تبدیل میکرد.
شهری که کنستانتین اول در سال ۳۳۰ بنیان گذاشت، در طول تاریخ بیش از ۱۰۰۰سالهاش، حملهها و تهاجمهای بیشماری را تاب آورده بود. گوتها، ایرانیان، آوارها، بلغارها، روسها و عربها، هر یک در مقطعی در برابر پایتخت صفآرایی کرده بودند و برخی نیز موفق شده بودند؛ اما شهر همیشه به دست نیروهای مسیحی بازپس گرفته میشد.
بهویژه نیروهای عرب از نخستین تلاش خود در قرن هفتم، مدتها در پی آن بودند که قسطنطنیه بیزانسی را به پایتخت خود تبدیل کنند. هدفشان استفاده از شهر بهعنوان پایگاهی برای گسترش نفوذشان در تراکیه و بالکان و پیشروی به اروپا بود؛ همانگونه که اسپانیا و شمال آفریقا را فتح کرده بودند.
تا سال ۱۴۵۳، نیروهای عثمانی استانهای اطراف شهر را یکی پس از دیگری تصرف کرده بودند و شهر منزوی مانده بود.

فرماندهی هر دو سوی نبرد را مردانی بر عهده داشتند که هرگز تصور نمیکردند روزی حاکم شوند. محمد دوم، سلطان عثمانی که در سال ۱۴۳۲ به دنیا آمده بود، پس از مرگ دو برادر بزرگترش تنها وارث تاجوتخت شد. سلطان در سال ۱۴۵۳ فقط ۲۱ سال داشت.
کنستانتین، امپراتور بیزانس، هشتمین فرزند از میان ده فرزند خانواده بود. او در قسطنطنیه بزرگ شد و فرماندار سلیمبریا شد؛ امروزه این منطقه یکی از نواحی استانبول است. پس از مرگ برادر بزرگترش، کنستانتین برای رسیدن به مقام امپراتوری با برادر دیگری رقابت کرد و با حمایت سلطان وقت، مراد، و مادرش، ملکه هلنا، در سال ۱۴۴۹ به قدرت رسید.
ترکهای عثمانی از قبیلهای جنگجو برخاستند که بهمرور سازمانیافته شد و سرانجام یکی از موفقترین امپراتوریهای تاریخ را پدید آورد. مجموعهای از پیروزیهای نظامی و تهاجمها در قرن چهاردهم، ترکها را در موقعیتی منحصربهفرد قرار داد تا قسطنطنیه را از غرب، از راه تنگه بسفر، و از شرق، از مسیر زمینی، تهدید کنند.
مقدمات تهاجم سالها طول کشید. سلطان محمد دوم دستور محاصره شهر را صادر کرد و در دهانه تنگه بسفر، در کرانههای آسیایی و اروپایی، قلعههایی ساخت تا مانع رسیدن متحدان بیزانس از راه دریای سیاه شود. پادگانها به کشتیهای جنگیای که وارد تنگه بسفر میشدند آتش میگشودند و تا پایین آوردن بادبانهایشان دست از شلیک نمیکشیدند.
محمد حمله را با برنامهریزی دقیق پیش برد، اطلاعات گرد آورد و سلاح انباشت. عثمانیها در داخل شهر نیز هوادارانی داشتند: جامعه ارتدوکس ساکن قسطنطنیه که از فشار کاتولیکها علیه خود بیم داشت، اطلاعات ارزشمندی در اختیار سلطان میگذاشت. ارتدوکسها عثمانیها را نجاتدهنده میدیدند، زیرا امپراتوری عثمانی در هر سرزمینی که فتح میکرد، آزادی دینی را برای مسیحیان تضمین میکرد.

در همین حال، کنستانتین برای دریافت کمک به قدرتهای غربی متوسل شد. اما دیگر مراکز مسیحی پس از سالها جنگهای صلیبی توان و امکاناتشان را از دست داده بودند و کمکها دیر میرسیدند یا اصلاً نمیرسیدند. بااینحال، امپراتور توانست برای محاصرهای که در پیش بود آذوقه ذخیره کند و بخشی از دیوارهای شهر را تعمیر کند.
بااینحال، از چند سو کمکهایی رسید. گروهی از کمانداران که هزینهشان را پاپ پرداخته بود ــ چراکه طبیعتاً حفظ شهر بهعنوان مرکزی مسیحی برای او اهمیت داشت ــ وارد شدند. پس از آن، جنگجویانی از جنوا و ونیز رسیدند. جمهوریهای جنوا و ونیز نیز منافع خود را دنبال میکردند: پیوندهای تجاری قدرتمند با شهر. مدافعانی ارمنی و کاتالانی هم رسیدند و کشتیهایی از آنکونا، پرووانس و کاستیا برای تقویت نیروهای دریایی از راه رسیدند.
ورود ژوستینیان ــ یا جووانی جوستینیانی لونگو ــ دوست امپراتور، در ژانویهٔ ۱۴۵۳ روحیهٔ مردم قسطنطنیه را بسیار تقویت کرد. ژوستینیان با دو کشتی و ۷۰۰ نفر از محاصره دریایی عبور کرد و فرماندهی آسیبپذیرترین بخش دفاع زمینی را بر عهده گرفت. بااینحال، این تلاشهای دقیقهٔ آخری کافی نبود. شهر کنستانتین با جمعیتی ۵۰٬۰۰۰ نفری، حداکثر با ۱۰٬۰۰۰ سرباز دفاع میشد. در مقابل، شمار سربازان ترک را حدود ۱۰۰٬۰۰۰ نفر تخمین میزدند. شمار بیزانسیها بهمراتب کمتر بود.
کنستانتین یازدهم که میدانست استحکامات شهر تاب بمباران توپخانهای قریبالوقوع را نمیآورند، مهندسی مجارستانی به نام اوربان را به خدمت گرفت تا در برابر این فناوری تازه از شهر دفاع کند. اما امپراتور دستمزد کافی به اوربان نداد و مهندس به اردوی ترکها پیوست؛ آنها حاضر بودند هر مبلغی را که اوربان میخواست به او بپردازند.
این تصمیم سرنوشت شهر را رقم زد. این مهندس مجارستانی بعدها بزرگترین توپی را که تا آن زمان ساخته شده بود، ساخت؛ غولی ۲۹ فوتی که میتوانست سنگهایی با وزن حداکثر 1200lbs شلیک کند. توپ آنقدر سنگین بود که جابهجاییاش به ۶۰ گاو نیاز داشت و بهدلیل داغشدن بیشازحد، فقط روزی هفت بار میشد با آن شلیک کرد. اما اگر درست مستقر میشد، همین هفت شلیک کافی بود: قدرت توپ برای فروریختن دیوارهای باستانی بس بود و شکافی ایجاد کرد که نیروهای عثمانی صبح روز ۲۹ مه ۱۴۵۳ از آن به شهر نفوذ کردند.

عملیات یک روز پس از یکشنبهٔ عید پاک، در ۲ آوریل آغاز شد. امپراتور دستور داد مانعی محافظ در ورودی بندر شهر نصب کنند تا از آن محافظت کند و مانع ورود کشتیها شود. محمد دستور داد چندین کشتی را از راه خشکی جابهجا کنند و شهر را محاصره کنند. مردم قسطنطنیه خود را برای محاصره آماده کردند.
در ۱۱ آوریل، بمباران توپخانهای آغاز شد و روز بعد، ۱۴۵ کشتی ترکی در فاصلهٔ دو مایلی شهر مستقر شدند تا محاصره را ادامه دهند.
محاصره ۵۳ روز طول کشید. در میانهٔ ماه مه، سلطان فرستادهای را برای مذاکره به شهر فرستاد. محمد دوم به امپراتور گفت محاصره را پایان میدهد و به شهروندان و خود او، بهعنوان رهبر، اجازه میدهد همراه با همهٔ داراییهایشان بیگزند شهر را ترک کنند. او همچنین خواستار پرداخت سالانهٔ ۱۰۰٬۰۰۰ بیزانت طلا شد. امپراتور این پیشنهاد را رد کرد.
نبرد نهایی از اوایل روز آغاز شد. قسطنطنیه سرانجام در ۲۹ مه، ساعت ۱ بامداد، با استفاده از توپخانهٔ سنگین برای شکستن دیوار، به دست باشیبازوکها، سربازان سوارهٔ عثمانی، فتح شد. فریاد سربازان تا مایلها دورتر شنیده میشد. حملهٔ آنها ناکام ماند، اما ترکهای آناتولیایی خیلی زود پس از آنها وارد شدند؛ آنها نیز موفق نشدند و مدافعان مسیحی بسیاری را قتلعام کردند.
در ادامه روز، ینیچریها سومین حمله را با استفاده از تیر، موشک، گلوله، سنگ و نیزه و در عملیاتی کاملاً هماهنگ آغاز کردند. نبرد پرهیاهو بود: عثمانیها با صدای قاشقک، دایره، سنج، نی، شیپور و فریادهای هولناک جنگی پیشروی کردند. امپراتور نیز در واکنش، دستور داد ناقوسهای شهر را به صدا درآورند تا روحیه بیزانسیها تقویت شود.
مسیحیان با تمام توان در برابر مهاجمان جنگیدند. زنان در کنار مردان میجنگیدند و حتی کودکان هم به میدان آمدند و پس از ورود ترکها به شهر، آجر و سنگ به سوی آنها پرتاب کردند. اما شمار ساکنان شهر بسیار کمتر از مهاجمان بود و دیگر توانشان رو به تحلیل میرفت. آخرین تلاش برای دفاع کافی نبود. نیروهای عثمانی از کشتیهایی که در انتظار بودند سرازیر شدند و به شهر ریختند و سرنوشت مدافعان مسیحی را رقم زدند.

امپراتور کنستانتین در آخرین روز نبرد ناپدید شد. سرانجام جسد او را روی دیوارهای شهر پیدا کردند. بااینحال، افسانههایی درباره مرگش شکل گرفت: سری را نزد محمد بردند و جسدی را برای دفن به یونانیها سپردند، اما شایعههایی نیز بر سر زبانها افتاد که جسد متعلق به امپراتور نبوده و کنستانتین گریخته است.
تقریباً یکشبه، کسانی که در محاصره و نبرد قسطنطنیه جنگیده بودند به قهرمان تبدیل شدند. محمد به محمد فاتح شهرت یافت و آوازهاش در سراسر جهان اسلام پیچید. امروزه کمتر مسلمانی است که نام او را نداند.
عثمانیها استانبول را توسعه دادند و مسجدها، کاخها، بناهای یادبود و پلهای آبی ساختند. ثروت و شهرت شهر افزایش یافت و تنوع دینی و فرهنگی آن نیز بیشتر شد. محمد بهعنوان حامی ارتدوکسها، در برابر کاتولیکها قدرت بیشتری یافت. او بزرگترین کلیسای شهر، یعنی ایاصوفیه را به مسجد تبدیل کرد، اما کلیساهای دیگر بهعنوان مراکز عبادت مسیحیان باقی ماندند. یونانیها درون امپراتوری اجتماعاتی تشکیل دادند که «ملت» نامیده میشدند و مسیحیان اجازه داشتند در آرامش به عبادت بپردازند، هرچند اجازه حمل سلاح نداشتند.
سقوط قسطنطنیه نقطه عطفی در تاریخ جهان نیز بود. سراسر اروپا به روی امپراتوری عثمانی گشوده شد. ارتشهای عثمانی تا وین پیش رفتند و اسلام را به چندین کشور تازه معرفی کردند. افزون بر این، چون سلطان مدافعان مسیحی شهر را تحت تعقیب قرار نداد، این شوالیهها آزادی رفتن داشتند. آزادی رفتوآمد باعث شد اروپاییها به سوی شرق و دنیای جدید رهسپار شوند؛ امری که جهان را گشود و به آغاز رنسانس کمک کرد.