آه، انبوه جاذبههای سلطان احمد باعث شده این محله در استانبولِ پرجنبوجوش، در سطح جهانی بدرخشد. سلطان احمد منطقهای رسمی و مستقل نیست؛ فقط یک محله است. بااینحال، هر روز هزاران بازدیدکننده را به خود جذب میکند که مشتاق دیدن جاذبههای شاخصی هستند که استانبول را به پربازدیدترین مقصد ترکیه تبدیل کردهاند. این جاذبهها چنان اهمیت دارند که بهدلیل ارزش فرهنگیشان، در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفتهاند. پس دقیقاً چرا این جاذبهها تا این اندازه مهم هستند و چرا مردم از سراسر جهان برای دیدن آنها به استانبول میآیند؟
این جاذبهها بازتاب دو امپراتوری تأثیرگذار در تاریخ هستند: بیزانس و عثمانی. بیزانسیها نزدیک به ۲۷۰۰ سال پیش نخستینبار استانبول را بنا کردند و در تلاش برای برابری با اهمیت و شکوه رم، به موفقیتهای بسیاری دست یافتند. اما در سال ۱۴۵۳، عثمانیها پس از محاصرهای طولانی و طاقتفرسا وارد استانبول شدند و قدرت و حکومت را از بیزانسیها گرفتند. هر دو امپراتوری ردپایی از زندگی، باورها و قدرت خود را در بناهای شاخص منطقه سلطان احمد استانبول بهجا گذاشتند.

وقتی از درها عبور میکنید، خودتان را برای شگفتزدهشدن آماده کنید. معماری بیرونی این بنا در مجلههای گردشگری ترکیه و جهان بسیار تحسین شده است، اما زیبایی خیرهکننده دکوراسیون و طراحی داخلی آن نیز تحسین همگان را برمیانگیزد. این بنا که با نام رسمی مسجد سلطان احمد نیز شناخته میشود، در سال ۱۶۱۶ ساخته شد و بهعنوان مسجد سلطنتی سلاطین به کار میرفت. مسجد استانبول بهخاطر هزاران کاشی آبیرنگ داخل بنا، لقب مسجد آبی را گرفته و شش منارهاش نیز شهرت آن را دوچندان کرده است؛ ویژگی منحصربهفردی که بیشتر مسجدها از آن برخوردار نیستند، چراکه معمولاً فقط چهار مناره دارند. بنا بر روایتهای عامیانه، معمار درخواست سلطان برای ساخت منارههای طلایی را اشتباه شنید و بهجای آن شش مناره ساخت. این کار بسیاری را آزردهخاطر کرد، چون تنها مسجدی که چنین ویژگیای داشت، کعبه در مکه بود. همچنین فقط سلطان اجازه داشت از ورودی غربی سلطنتی عبور کند؛ ورودیای که زنجیری در برابر آن کشیده بودند. به همین دلیل، سلطان هنگام ورود ناچار بود سرش را خم کند. این کار به او یادآوری میکرد که الله تنها فرمانروای الهی است.

ایاصوفیه که روبهروی مسجد آبی قرار دارد، احترام و تحسین همگان را برمیانگیزد. تاریخ ایاصوفیه بسیار شگفتانگیز است. این بنا نخستینبار در سال ۵۳۷ بهدست امپراتور روم، ژوستینیان، ساخته شد و کلیسای حکمت مقدس نام گرفت. ایاصوفیه بزرگترین کلیسای جهان بود و بزرگترین گنبد دنیا را داشت. بسیاری معتقدند این بنا روندهای معماری را دگرگون کرد، زیرا امپراتوریهای سراسر جهان میکوشیدند از سبک و ابعاد چشمگیر آن پیروی کنند. اگرچه بنای اولیه در آتش سوخت، آن را بازسازی کردند؛ اما در سال ۱۴۵۳ عثمانیها وارد استانبول شدند. آنها بنا را به مسجد تبدیل کردند و پس از فروپاشی امپراتوریشان در اوایل قرن بیستم، دولت جدید ترکیه آن را به موزهای در استانبول تبدیل کرد. این روزها ایاصوفیه دوباره به مسجد سلطان احمد تبدیل شده است، اما همچنان بازدیدکنندگانی از پیروان همه ادیان را جذب میکند که میخواهند طراحی معماری چشمگیر آن را ببینند. (درباره مسجد آبی و ایاصوفیه بیشتر بخوانید.)
این جاذبه چشمگیر استانبول، باورها و سبک زندگی عثمانی را بهخوبی به تصویر میکشد. این مجموعه وسیع که بخشی از کرانههای اروپایی تنگه بسفر را در بر میگیرد، نزدیک به ۵۰۰ سال محل زندگی و فرمانروایی سلطانها بود. هرچند معماری آن بیشتر به قصری قرونوسطایی شباهت دارد تا اقامتگاهی باشکوه و حکومتی، گشتوگذار در حیاطها، آشپزخانه، اتاقها، خوابگاهها و باغها در هر قدم شگفتزدهتان میکند؛ واقعیتهای منحصربهفرد و عجیبوغریبی که با آنها پیوند خوردهاند، بر جذابیتشان میافزایند. حرمسرا، محل زندگی زنان خاندان سلطنتی، از بخشهایی است که حتماً باید دید. هرچند درباره جایگاه زنان در دوران امپراتوری عثمانی بسیار گفته شده، قدرت آنها را دستکم نگیرید. همسران و مادران سلطانها نفوذ زیادی بر آنها داشتند و رقابت میانشان امری معمول بود. (با جاذبههای کاخ توپکاپی آشنا شوید.)

در سراسر استانبول، آبنماهای قدیمی در میدانهای عمومی دیده میشوند. این آبنماها زمانی منبع آب مردم محلی بودند و هنوز هم بهاندازه گذشته مورد استفاده قرار نمیگیرند. امروزه، معماری بینقص و جزئیات ظریفشان تحسینبرانگیز است. یکی از این آبنماها در سلطان احمد، روبهروی کاخ توپکاپی قرار دارد. این جاذبه که به آبنمای احمد چشمه معروف است، اثری متعلق به قرن هجدهم با سبک روکوکو ترکی است؛ پنج گنبد کوچک و نقشمایههای گلدار در دو سوی هر شیر آب دارد. بالای هر شیر آب، بیتهایی از شعری سروده سید حسین وهبی بن احمد نوشته شده که از فواید آب میگوید. (آبنماهای بیشتر استانبول را ببینید.)
از پلکان سنگی پایین بروید تا آبانبار شگفتانگیز سلطان احمد را ببینید؛ آبانباری که به «۱۰۰۱ ستون» شهرت دارد. این مخزن آب قدیمی، آب کاخ بیزانسی را تأمین میکرد، اما در قرن نوزدهم رو به ویرانی گذاشت و از دسترس عموم خارج شد تا اینکه مسافری کنجکاو دوباره آن را کشف کرد. مارک تواین، نویسنده مشهور، از این مکان دیدن کرد و نوشت: «شما چهل فوت زیر زمین، در میان جنگلی بیانتها از ستونهای گرانیتی بلند و باریک با معماری بیزانسی هستید. هرجا میخواهید بایستید یا هرقدر که دوست دارید جای خود را تغییر دهید؛ همیشه در مرکزی قرار دارید که دهها طاق و ستونراهرو از آن به اطراف امتداد مییابند و در دوردست، در گرگومیشی تیره، محو میشوند.» از مسیرهای چوبی تا انتهای آبانبار بروید تا سرهای معروف مدوسا را که وارونه نصب شدهاند ببینید. (درباره آبانبار باسیلیکا بیشتر بدانید.)
این مجموعه آثار باستانی که نخستینبار در دوران سلطنت سلطان عبدالحمید و با همکاری نقاش نامدار، عثمان حمدی، افتتاح شد، بسیار چشمگیر است. موزههای استانبول با نمایش آثار باستانی خاورمیانه، شمال آفریقا و ترکیه، دریچهای عالی به هنر کلاسیک و کهن میگشایند. این موزه با سالنهای گوناگون مجسمهسازی، تابوت سنگی اسکندر کبیر را نیز در خود جای داده است؛ اثری متعلق به سال ۴ پیش از میلاد. مجموعه موزهها از موزه هنرهای باستانی، عمارت کاشیکاری و بخش اصلی تشکیل شده و در نزدیکی کاخ مشهور توپکاپی در سلطان احمد قرار دارد.

پس از گشتوگذار میان دیدنیهای شاخص استانبول، شاید بخواهید کمی استراحت کنید و از طبیعت لذت ببرید. در این صورت، به پارک گلهانه در کنار کاخ توپکاپی بروید. پارک گلهانه یکی از قدیمیترین و مهمترین پارکهای استانبول است. این پارک در گذشته بخشی از کاخ توپکاپی بود و فقط سلطانها اجازه ورود به آن را داشتند. در سال ۱۹۱۲، همزمان با فروپاشی امپراتوری، پارک گلهانه به روی عموم باز شد و بهخاطر باغوحش، قهوهخانهها و فضاهای تفریحیاش شهرت یافت. در سالهای بعد، باغوحش برچیده شد و مسیرهای ورزشی در کنار درختان بسیار بیشتری به پارک افزوده شد. در بخش غربی پارک، موزه تاریخ علم و فناوری در اسلام آثار علمی بسیاری از سدههای ۸ تا ۱۶ میلادی را به نمایش میگذارد.

میدان اسبدوانی سلطان احمد در کنار مسجد آبی قرار دارد. این مکان بهاندازه دیگر جاذبهها چشمگیر نیست، اما نقشی اساسی در تاریخ این منطقه داشته است. این میدان در سال ۲۰۳ میلادی بهدستور امپراتور روم، سپتیمیوس سوروس، ساخته شد و بعدها کنستانتین کبیر آن را گسترش داد. مردم محلی برای تماشای نبرد گلادیاتورها و مسابقات ارابهرانی در آن گرد هم میآمدند. متأسفانه، شمار زیادی نیز در همینجا قتلعام شدند؛ نخست ۴۰٬۰۰۰ شورشی در دوران امپراتوری بیزانس و سپس ۳۰٬۰۰۰ تن از نگهبانان پیشین امپراتوری عثمانی که آنها نیز شورش کرده بودند. از مسیر مسابقه ارابهرانی یا جایگاههای تماشاگران چیزی باقی نمانده است، اما با کمی تخیل و همراهی یک راهنمای خوب در گشت سلطان احمد، تاریخ این مکان زنده میشود. ستون مارپیچ مشهور را هم از دست ندهید.
این موزه در استانبول و روبهروی میدان اسبدوانی قرار دارد و با نمایش هنرهای اسلامی و ترکی، پیوند فرهنگ و تاریخ را به تصویر میکشد. بخشی دیگر از موزه به ترکهای کوچنشین میپردازد و فرشها و قالیچههای دستباف اصیل، از جمله فرشهای سلجوقی متعلق به سده سیزدهم، را به نمایش میگذارد. موزه نخستینبار در سال ۱۹۱۴ درهایش را به روی بازدیدکنندگان گشود و در سال ۱۹۸۳ به مکان جدیدی انتقال یافت. بااینحال، مجموعه چشمگیر آن ارزش دارد که یک ساعت از گشتوگذارتان در سلطان احمد را به آن اختصاص دهید. این بنا در اصل خانه ابراهیم پاشای پارگالی بود. برای صرف نوشیدنی و تماشای منظره زیبای میدان اسبدوانی سلطان احمد، به تراس بالایی بروید. در پایان، به حیاط داخلی سر بزنید تا بخش مردمشناسی را ببینید که زندگی در استانبول سده نوزدهم را به تصویر میکشد.
بازار آراستا مغازههای چندانی ندارد، اما برای آشنایی با خرید در استانبول گزینهای ایدئال است؛ چون فروشندگان آن بهاندازه فروشندگان دیگر جاها سمج و اصرارکننده نیستند. افزون بر این، آراستا جای خوبی برای خرید سوغاتی است؛ از زیورآلات و سفالینه گرفته تا پارچه، ادویه و صنایعدستی. این بازار نخست در سده هفدهم بهعنوان اصطبل سلطانها ساخته شد و در دهه ۱۹۸۰ کاربری آن به بازار تغییر یافت. درآمد اجاره غرفهها نیز به مسجد آبی اختصاص مییابد. با کمی تخیل و لحظاتی تأمل در سکوت، تاریخ این مکان پیش چشمتان زنده میشود.
پس از گشتوگذار در سلطان احمد، شاید بخواهید با رفتن به حمام ترکی سنتی خستگی در کنید. حمام خرم سلطان انتخابی عالی است. این حمام در سده شانزدهم بهدست معمار نامدار عثمانی، معمار سینان، ساخته شد. او گفته بود: «امیدوارم وقتی زمانش فرابرسد، دوستان نیکدل هنگام دیدن کارهایم و جدیت و روحی که در تلاشم بهکار بردهام، منصفانه قضاوت کنند و با بردن نامم برایم دعا کنند.» روکسانا، همسر سلیمان قانونی و قدرتمندترین زن عثمانی، دستور ساخت این حمام را داد. حمام سنتی دیگری که در سلطان احمد میتوانید امتحان کنید، حمام چاغالاوغلو در نزدیکی آبانبار باسیلیکا است.
همچنین، با اینکه خیابان سوغوک چشمه در نزدیکی کاخ توپکاپی قرار دارد، افراد کمی به آن سر میزنند و همین باعث میشود جاذبهای را از دست بدهند. نام این خیابان به معنای «چشمه سرد» است، اما شهرتش را مدیون خانههای قدیمی عثمانی در دو سوی آن است. این خیابان که در منطقهای بدون خودرو در استانبول قرار دارد، نام خود را از چشمههای تاریخی نزدیکش گرفته است. اما این موضوع در برابر خانههای دو و سهطبقه متعلق به قرن بیستم که برخی از آنها مرمت شده و شکوه گذشته خود را بازیافتهاند، چندان شگفتانگیز نیست. حتی یک هتل تعدادی از این خانهها را خریده و با حفظ دکوراسیون و طراحی اصلیشان بازسازی کرده است. خانهای دیگر نیز به کتابخانهای با بیش از ۱۰٬۰۰۰ کتاب تبدیل شده است.
جاذبههای دیگری که در استانبول میتوانید از آنها دیدن کنید
بازار بزرگ: استانبول که امروزه میزبان مراکز خرید مدرن و امروزی است، نخستین مرکز خرید تاریخ را نیز در خود جای داده است: بازار بزرگ یا کاپالی چارشی که در ترکی به معنای بازار سرپوشیده است. این بازار سرپوشیده گسترده که به قرن پانزدهم تعلق دارد، بزرگترین بازار سرپوشیده جهان است و کالاهای سنتی ترکی مانند فرش، جواهرات، پارچه، عتیقهجات و سوغاتی میفروشد. هنگام ورود، خود را برای رویارویی با وسعت چشمگیر سقفهای طاقدار، مغازههای کوچک با کالاهایی که به راهروها سرازیر شدهاند، همهمه، رنگارنگی و حالوهوای پرجنبوجوش و آشفته بازار آماده کنید.
خرید در استانبول: هنگام خرید در استانبول انتظار نداشته باشید با پول خرد اضافه به خانه برگردید. بهترین مجموعه مراکز خرید و بازارهای معروف، هزاران فروشگاه ارزان و لوکس را در خود جای دادهاند و فروشندگان خوشبرخوردشان کمک میکنند کیف پولتان را خالی کنید. چه بهدنبال خرید سوغاتی باشید و چه لباس از غرفههای بوتیک در فضایی جهانوطنی، مسافران همیشه در این کلانشهر گسترده آنچه را میخواهند پیدا میکنند. استانبول که در دو قاره گسترده شده، هر سال میزبان میلیونها بازدیدکننده است و آنها معمولاً با چیزی در چمدانشان به خانه برمیگردند. بااینحال، از آنجا که تنوع خیرهکننده گاهی خریداران را سردرگم میکند، پس از دیدن جاذبههای سلطان احمد در استانبول، فهرستی از مکانهایی را که میتوانید به آنها سر بزنید تهیه کردهایم.
