By:
Nezir Can
از شرق تا غرب، ویرانههای شهرهای باستانی بسیاری چشمانداز پهناور ترکیه را آراستهاند. این شهرها در گذشته به امپراتوریهای گوناگونی تعلق داشتند که در گذر زمان بر این سرزمین حکومت کردند و حالا داستانهایشان در کتابهای تاریخ ثبت شده است. برخی از آنها، مانند افسوس، همچنان پرجنبوجوشاند و هر روز پذیرای هزاران بازدیدکنندهای هستند که مشتاق دیدن بناهای تاریخی کاوششده و مرمتشدهاند.
اما برخی دیگر بازدیدکنندگان اندکی دارند یا اصلاً کسی به سراغشان نمیرود و روایت تاریخیشان آنطور که شایسته است مورد توجه و تحسین قرار نمیگیرد. یکی از این نمونهها، شهر باستانی پرینه در غرب منطقه اژه ترکیه است. آژانسهای مسافرتی محلی تورهایی به این شهر برگزار میکنند، اما گردشگری بینالمللی آن را نادیده گرفته و در نتیجه، اهمیت تاریخی و پیوندش با اسکندر کبیر مغفول مانده است.

ویرانههایی که امروز میبینیم، پی و سازههای نخستین شهر نیستند؛ مورخان نتوانستهاند اثری از آنها پیدا کنند. متون باستانی نشان میدهند که پوسانیاس، جهانگردی که در دوران روم میزیست، گفته است بنیانگذاران شهر قدیمی پرینه، پسر نِلئوس از آتن و فیلوتاس از تبای بودند. این موضوع وفاداری شهروندان پرینه به آتن، مرکز مهم قدرت، را توضیح میدهد.
به گفته آکان آتیلا، باستانشناسی که بسیاری از بناهای باستانی سراسر ترکیه را بررسی و از آنها بازدید کرده است، شهری که امروزه ویرانههایش را میبینیم در ۳۵۰ پیش از میلاد شکل گرفت. شهر بر چهار تراس گسترده شده بود و دیوارهای بلند آن را در بر میگرفتند. زمانی بندری مهم برای تجارت دریایی با ونیز و یکی از ۱۲ شهر پادشاهی ایونیا بود. ایرانیان نیز در مقطعی به آن حمله کردند. متأسفانه شهروندان در نهایت در قرن ۱۳ شهر را ترک کردند و کاوشها برای کشف گذشته آن تا قرن ۱۹ آغاز نشد.

تئاتر کوچک اما شاخص پرینه در محافل تاریخی و برنامههای آموزشی تحسین بسیاری برمیانگیزد. تئاترهای باستانی هلنیستی بهخاطر جایگاه معماری رایجشان شناخته شدهاند؛ آنها با ظرافت در دامنه تپهها جای گرفتهاند. کارشناسان تئاتر پرینه را با وجود اندازه کوچک آن، یکی از بهترین نمونهها میدانند.
طرح اولیه تئاتر که به قرن ۴ پیش از میلاد بازمیگردد، در گذر زمان دستخوش تغییر شد؛ اما امروزه هرکس در مرکز آن بایستد، روبهرویش چشماندازی شیبدار از ۶۵۰۰ صندلی در چیدمانی نیمدایرهای میبیند. راهپلهها جایگاه تماشاگران را به شش بخش تقسیم میکنند و صندلیهای مرمرین ویژه با پشتیها و دستههای باشکوه، در ردیف جلو قرار دارند. در میانه ردیف جلو، محراب سنگی کوچکی به دیونیسوس، خدای شراب، انگور، تئاتر و شور مذهبی، اختصاص یافته که جایگاه او را در اساطیر یونان بازتاب میدهد.
بازدیدکنندگان با دنبالکردن مسیر مشخص در اطراف شهر ویرانشده، از بناهای شاخص دیگری مانند تئاتر، بولوتریون و خانهها نیز میگذرند. بااینحال، معبد آتنا که تپهای بزرگ پشت آن قرار دارد، بهدلیل پیوندش با یکی از مشهورترین پادشاهان تاریخ، اسکندر کبیر، بیش از همه جلب توجه میکند.

با اینکه از ۳۴ ستون باشکوه معبد اصلی تنها پنج ستون و پی آن باقی مانده، شاخصترین بنای پرینه از نظر عکاسی، معبد آتنا با مرمر آبیخاکستری است. همان معماری که آرامگاه هالیکارناسوس، یکی از عجایب هفتگانه جهان، را طراحی کرد، این معبد را نیز ساخت. آتنا پولیاس الهه خرد بود و معابد بسیاری در یونان باستان به او اختصاص داشت. جایگاه نمادین او چنان والا بود که معبد، باشکوهترین بنای شهر پرینه به شمار میرفت.
در قرن نوزدهم، معمار ریچارد پولن کتیبهای باستانی و نذری را درون دیوارهای پیشین معبد باشکوه آتنا در پرینه کشف کرد. این کتیبه که اکنون در بخش یونان باستان موزه مشهور بریتانیا نگهداری میشود، بهدلیل پیوندش با جنگجوی نامدار، اسکندر کبیر، در جهان کلاسیک شور و شادی فراوانی برانگیخت.
اسکندر در جریان لشکرکشی خود برای بیرون راندن ایرانیان، در امتداد این بخش از ساحل پیش رفت و به پرینه رسید؛ شهروندان پرینه نیز تا ابد قدردان او ماندند. این کتیبه به هزینهای که او برای معبد پرداخت کرد اشاره میکند و میگوید: «شاه اسکندر معبد را به آتنا پولیاس تقدیم کرد.»
تاریخنگاران همچنین دریافتند که شهروندان در نزدیکی دروازه غربی، خانهای را که اسکندر در آن اقامت داشت، از سر ارادت به احترامی که برای پرینه قائل شده بود، به مکانی مقدس تبدیل کردند. اسکندر کبیر پرینه را به الگویی از یک شهر مدرن تبدیل کرد و اقداماتش الهامبخش بسیاری دیگر شد. پس از کمک مالی او به معبد، بسیاری از شهروندان برجسته نیز با هزینه شخصی خود ساختمانهای عمومی ساختند.

ویرانههای باستانی شهر میلتوس، یکی دیگر از شگفتیهای تاریخی که شایسته تحسین است، تنها ۲۰ دقیقه با پرینه فاصله دارد. میلتوس نیز یکی از شهرهای اتحادیه ایونی بود و بهدلیل موقعیت ساحلیاش، بهعنوان مرکز گسترده تجارت دریایی و کسبوکار شهرت فراوانی یافت. تماشاخانه هلنیستی آن که در دامنه تپه ساخته شده، بهخاطر وومیتوریومهایش که گذرگاههای پشت جایگاه تماشاگران هستند، دیدنی است. شمار کمی از ویرانههای تاریخی دیگر در ترکیه هنوز این ویژگی قدیمی را بهصورت دستنخورده حفظ کردهاند.
بازدید از پرینه و میلتوس حدود ۵ ساعت طول میکشد؛ بنابراین روز را با دیدن معبد آپولو در آلتینکوم به پایان برسانید. امروزه این منطقه مقصدی محبوب برای تعطیلات و پاتوق مهاجران بریتانیایی است؛ اما در گذشته، شهروندان میلتوس هر سال به این مرکز پیشین پیشگویی و پرستش خدایان بتپرستان زیارت میکردند. در پایان روز، این بنای شاخص مکانی دلپذیر برای تماشای غروب خورشید بر فراز معبد است؛ غروبی که از سپریشدن روزی دیگر و ثبت آن در تاریخ حکایت دارد.
توجه: این روزها آژانسهای گردشگری محلی، تور سهگانه تاریخی پرینه، میلتوس و معبد آپولو در دیدیما را برگزار میکنند. برای مسافرانی که خودرو ندارند، این سفر توصیه میشود؛ زیرا وسایل حملونقل عمومی به آن سمت نمیروند.