قصر توپکاپی :‌ تخت پادشاهان

کاخ توپکاپی در استانبول چیزی فراتر از یک بنای شگفت‌انگیز است. نام آن، به‌معنای «دروازه توپ»، را فاتحی جوان برگزید. این کاخ نزدیک به چهار قرن محل اقامت بسیاری از سلاطین عثمانی بود و در تاریخ، پس‌زمینه شکل‌گیری امپراتوری قدرتمندی به‌شمار می‌رفت. محوطه کاخ اقامتگاه خصوصی سلاطین عثمانی بود؛ آن‌ها از همین‌جا میزبان بسیاری از مقامات خارجی می‌شدند و بر سرزمین‌هایشان حکومت می‌کردند.

این وضعیت بیش از ۴۰۰ سال ادامه یافت تا اینکه خاندان سلطنتی قصر دولماباهچه را ساخت تا با خاندان‌های سلطنتی غربی برابری کند و از آن‌ها پیشی بگیرد. متأسفانه، تبار خانوادگی آن‌ها در گذر زمان دوام نیاورد. بااین‌حال، کاخ توپکاپی اکنون در کنار مسجد آبی، ایاصوفیه و آب‌انبار باسیلیکا، یکی از جاذبه‌های گردشگری برتر استانبول است. البته پیش از بازدید، بهتر است با پیشینه آن آشنا شوید.

درباره کاخ توپکاپی در استانبول، ترکیه

آغاز اقامتگاه سلطنتی

پس از فتح قسطنطنیه به‌دست عثمانی‌ها در قرن پانزدهم، فاتح سلطان محمد، فاتح شهر، کاخ بزرگ قسطنطنیه را ویران یافت؛ بنایی که قطعاً اقامتگاهی مناسب نبود. محمد با اینکه تنها ۲۳ سال داشت، برنامه‌های بزرگی در سر داشت؛ برنامه‌هایی که به سلطه بر جهان محدود نمی‌شدند و استانبول را در قلب امپراتوری جدید قرار می‌دادند.

فاتح در جست‌وجوی مکانی ایده‌آل، به سارای‌بورنو رسید؛ منطقه‌ای تپه‌ای با چشم‌انداز شاخ طلایی، دریای مرمره و تنگه بسفر. در دوران یونان باستان و بیزانس، آکروپولیس بیزانتیان باستان در سارای‌بورنو قرار داشت. چه از روی تصادف و چه با برنامه‌ریزی، محمد امپراتوری خود را در همان مکانی یافت که شهر نخستین‌بار در آن بنا شده بود.

طراحی و ساخت

ساخت بنا در سال ۱۴۵۹ و زیر نظر دقیق سلطان محمد دوم آغاز شد و شش سال بعد به پایان رسید. فاتح طرح کلی کاخ را تعیین کرد و تصمیم گرفت بلندترین نقطه را به اقامتگاه خصوصی خود اختصاص دهد. ساختمان‌ها و عمارت‌ها از این هسته مرکزی به اطراف گسترش یافتند و تا کرانه‌های تنگه بسفر امتداد پیدا کردند.

این بنا که دیوارهای بلندی آن را احاطه کرده بودند، دیوارهای آکروپولیس باستانی را نیز در خود جای داده بود. پس از تکمیل، کاخ پنج کیلومتر دیوار داشت و ۷۰۰٬۰۰۰ متر مربع مساحت را دربر می‌گرفت. برای ساخت آن، فقط بهترین نیروی کار از سراسر قلمرو پادشاهی به‌کار گرفته شد و از مرغوب‌ترین مصالح استفاده کردند.

دگرگونی‌های کاخ در گذر زمان

با گذشت قرن‌ها، کاخ بارها دستخوش تغییر شد، هرچند ساختار اصلی آن که به سلطان محمد دوم تعلق داشت، حفظ شد. سلطان سلیمان بین سال‌های ۱۵۲۰ تا ۱۵۶۰ تغییرات بسیاری در کاخ ایجاد کرد تا قدرت و نفوذ رو به گسترش امپراتوری عثمانی را به نمایش بگذارد.

آتش‌سوزی سال ۱۵۷۴ آشپزخانه‌ها را ویران کرد، اما سلطان سلیم دوم به معمار محبوبش، معمار سنان، دستور داد آن‌ها را بازسازی کند. معمار آجم علی نیز در طراحی بخش‌های مختلف کاخ نقش داشته است و در دوران حکومت مراد سوم، داوود آقا معمار دیگری بود که در اینجا نامی برای خود دست‌وپا کرد. سلیم دوم علاوه بر بازسازی‌ها، دستور گسترش حرم‌سرا و ساخت چند عمارت در امتداد ساحل را نیز صادر کرد. در سال ۱۷۹۲ سلطان سلیم سوم کاخ را بازسازی کرد و سلطان محمود دوم نیز در قرن نوزدهم دست به نوسازی آن زد.

تا پایان آن قرن، کاخ تقریباً همان ظاهری را پیدا کرده بود که امروز می‌بینیم. حاصل کار، مجموعه‌ای بزرگ از ساختمان‌های گوناگون بود که به‌طور تقریبی در قالب مستطیل کنار هم قرار گرفته بودند. تعداد کمی از ساختمان‌ها بیش از دو طبقه دارند؛ بیشتر آن‌ها پیرامون حیاط‌ها ساخته شده و با دالان‌ها و گذرگاه‌ها به هم متصل‌اند. درختان، باغ‌ها و فواره‌ها فضایی طبیعی و آرامش‌بخش به مجموعه می‌بخشند.

شخصیت‌های رنگارنگ

این کاخ باشکوه مرکز دسیسه‌ها و ماجراهای دراماتیک بود. سلیم مست پس از نوشیدن بیش از حد شامپاین، در حمامش غرق شد. سلطان ابراهیم دیوانه، پس از ۲۲ سال حبس به‌دست برادرش مراد چهارم، به این نام شهرت یافت. مراد پیش‌تر چهار برادرش را کشته بود و ابراهیم وحشت داشت که نفر بعدی باشد. روکسلانا، سوگلی و سپس همسر سلیمان باشکوه که در قرن شانزدهم حکومت می‌کرد، شخصیت جذاب دیگری است. روکسلانا به‌واسطه نفوذ و قدرت‌گیری شگفت‌انگیزش، با همسرش برای سرنگونی دشمنان توطئه کرد.

بازدید از موزه کاخ توپکاپی

این کاخ، مانند همه کاخ‌های باشکوه اروپا، اقامتگاه امپراتوری و مرکز حکومت بود. هزاران نفری که در آن زندگی می‌کردند، نیاز چندانی به بیرون رفتن نداشتند؛ قلعه و محوطه آن شهری خودکفا بود که کتابخانه، مدرسه، مسجد، پزشک، آشپزخانه و منبع آب مخصوص به خود را داشت.

برای بازدید از مجموعه کاخ، موزه هاگیا ایرنه و جاذبه‌های دیگری مانند خزانه بیرونی، دست‌کم به سه ساعت زمان نیاز دارید. بعضی‌ها کارت موزه استانبول را می‌خرند که امکان بازدید از مکان‌های مختلف را برایشان فراهم می‌کند و هزینه ورودی را هم پوشش می‌دهد.

حیاط اول

در دوره عثمانی، مردم بر اساس جایگاهشان از یکدیگر جدا می‌شدند. به همین دلیل، ورود به حیاط اول برای همه آزاد بود، حیاط دوم به کسانی اختصاص داشت که برای انجام امور حکومتی به آنجا می‌آمدند و حیاط‌های سوم و چهارم فقط به خانواده امپراتوری، افراد بسیار مهم و کارکنان اختصاص داشت. بازدیدکنندگان پس از ورود از دروازه امپراتوری، به حیاط اول می‌رسند که حیاط ینی‌چری‌ها نام دارد. در سمت چپ شما، کلیسای بیزانسی آییا ایرینی متعلق به قرن ششم قرار دارد (هاگیا ایرنه / هاگیا ایرنه).

حیاط دوم

دروازه میانی شما را به حیاط دوم می‌رساند. این دروازه که در سال ۱۵۲۴ ساخته شد، فقط به سلطان و مادرش اجازه می‌داد سوار بر اسب از آن عبور کنند؛ همه افراد دیگر باید از اسب پیاده می‌شدند. در این محوطه سرسبز و زیبا، ساختمانی با مجموعه‌ای از کالسکه‌های امپراتوری، آشپزخانه‌هایی که غذای هزاران نفر را تأمین می‌کردند و تالار شورای امپراتوری قرار دارند؛ جایی که مقامات درباره امور کشور گفت‌وگو می‌کردند. این برج که به نام برج عدالت یا کولسی نیز شناخته می‌شود، محل تالار شورای امپراتوری را مشخص می‌کند.

حرمسرای توپکاپی؛ محل زندگی همسران و سوگلی‌ها

برای بازدید از حرمسرا باید بلیت جداگانه تهیه کنید و قویاً توصیه می‌کنیم این بخش را هم ببینید، چون یکی از جذاب‌ترین قسمت‌های بازدید است. تصور رایج این است که حرمسرا مکانی اهریمنی بوده؛ اما در واقع، حرمسرا محلی برای گردهمایی خانواده بود و بر اساس قانون و سنت اداره می‌شد.

ساکنان حرمسرا همیشه خارجی بودند، زیرا اسلام به برده‌گرفتن مسلمانان اجازه نمی‌داد. دختران را به‌عنوان برده می‌خریدند یا بزرگان به‌عنوان هدیه می‌دادند. آن‌ها اسلام و فرهنگ عثمانی را می‌آموختند و آموزش می‌دیدند که چگونه لباس بپوشند، ساز بنوازند، خیاطی کنند، بخوانند و بنویسند. پس از پایان آموزش، ندیمه همسران و فرزندان سلطان می‌شدند. اگر استعداد و زیبایی از خود نشان می‌دادند، اجازه داشتند با سلطان دیدار کنند.

سلطان اجازه داشت چهار همسر و هر تعداد سوگلی که توانایی نگهداری از آن‌ها را داشت، داشته باشد. برخی از سلاطین تا ۳۰۰ سوگلی داشتند و یکی از آن‌ها حتی ۱۱۲ فرزند داشت. نکته جالب این است که عثمانی‌ها سلطنت را به‌طور خودکار به پسر ارشد نمی‌سپردند؛ بنابراین همه بانوان تلاش می‌کردند پسرانشان به‌عنوان وارث اعلام شوند.

حرم‌سرا بیش از شش طبقه را دربرمی‌گیرد، اما فقط دوازده اتاق آن برای بازدید عموم باز است. از بخش‌های دیدنی آن می‌توان به حیاط خواجگان سیاه، حیاط کنیزان و همسران سلطان، آپارتمان‌های والده سلطان، تالار بزرگ امپراتوری، اتاق‌های خصوصی باشکوه مراد سوم و احمد اول، اتاق میوه و کوشک دوقلو/آپارتمان‌های ولیعهد اشاره کرد. کاشی‌های ایزنیک متعلق به قرن هفدهم را که تقریباً همه‌جا دیده می‌شوند، از نظر دور ندارید. در آن دوران، کاشی‌های ایزنیک نشانه‌ای از تجمل و هنر دستِ استادانه بودند.

حیاط سوم

دروازه سعادت، ورودی به بخش خصوصی سلطان و مدرسه درون کاخ را مشخص می‌کرد. درست پشت دروازه، تالار پذیرش متعلق به قرن شانزدهم قرار دارد؛ جایی که مقام‌ها و سفیران به امور حکومتی می‌پرداختند. پشت آن نیز کتابخانه احمد سوم، متعلق به قرن هجدهم، قرار دارد.

در سمت راست تالار پذیرش، مجموعه‌ای چشمگیر از ردای امپراتوری، قبا و یونیفرم‌ها را می‌بینید. در سوی دیگر، یادگارهای مقدس در اتاق‌های نگهداری امانات مقدس قرار دارند. این یادگارها شامل جای پای پیامبر محمد، عصای موسی و شمشیر پیامبر داوود هستند. بزرگ‌ترین مسجد این مجموعه، آگالار جامی، نیز در همین‌جا قرار دارد.

خزانه امپراتوری

در خزانه، آثار هنری گران‌بهایی نگهداری می‌شود و از تراس بالکن آن منظره‌ای خیره‌کننده پیش روی شماست. شمشیر جواهرنشان سلیمان قانونی و تخت احمد اول را ببینید. زره زنجیری متعلق به سلطان مصطفی سوم بود و در اتاق دوم، پیکره‌های کوچک هندی ساخته‌شده از مرواریدهای ریز دیده می‌شدند.

در اتاق چهارم، مشهورترین اثر خزانه، خنجر توپکاپی متعلق به میانه قرن هجدهم قرار دارد که سه زمرد بزرگ و ساعتی در دسته‌اش دارد. همچنین الماسی ۸۶ قیراطی در اینجا نگهداری می‌شود که پنجمین الماس بزرگ جهان است. این گوهر که به الماس قاشق‌ساز معروف است، در زباله‌دانی پیدا شد و دست‌فروشی آن را در ازای سه قاشق فروخت؛ نامش نیز از همین ماجرا گرفته شده است.

حیاط چهارم؛ باغ‌های لاله

حیاط چهارم سرشار از فضاهای دل‌انگیز است؛ از جمله کوشک بغداد که به عمارت بغداد نیز معروف است و به دستور سلطان مراد چهارم ساخته شد. بالای پلکان انتهای باغ، سه کوشکِ تراس‌دار و تراسی مرمری با حوضی زیبا قرار دارند. کوشک افطار با سقف طلایی‌اش، پس‌زمینه‌ای محبوب برای گردشگرانی است که دوست دارند عکس بگیرند. بنای کوچکی که به دستور ابراهیم دیوانه ساخته شد، مکانی دل‌انگیز برای پایان روزه‌داری روزانه در ماه رمضان بود. در انتهای غربی، اتاق ختنه قرار دارد که ابراهیم آن را بنا کرد. در سال ۲۰۲۳، عمارت مجیدیه نیز به روی بازدیدکنندگان گشوده شد.

درباره استانبول در ترکیه

قصر دولماباهچه: عثمانیان در قرن نوزدهم به قصر دولماباهچه نقل مکان کردند؛ مکانی دیدنی که در گشت‌وگذارهای شما در استانبول ارزش بازدید دارد. در اوایل قرن بیستم، مصطفی کمال آتاتورک، بنیان‌گذار جمهوری ترکیه، در همین‌جا درگذشت. معمار مشهور، سارکیس بالیان، در ساخت هر دو کاخ توپکاپی و دولماباهچه نقش داشت و تأثیر او به‌وضوح دیده می‌شود.

فواره سلطان احمد سوم: این فواره که درست بیرون کاخ توپکاپی در استانبول قرار دارد، یکی از صدها فواره شهر است که بازتابی از دوران عثمانی و شیوه زندگی آن زمان به شمار می‌رود. فواره‌ها منبعی حیاتی برای تأمین آب بودند، اما معماری و داستان‌های پشت ساخت آن‌ها نیز نگاهی جذاب به تاریخ استانبول می‌دهند.

Nezir Can مدیر عملیات

نزیر 'نز' جان، مدیر عملیات در Property Turkey و نویسنده‌ای در زمینه فرهنگ ترکی، سبک زندگی و زندگی روزمره در سراسر این کشور است. از زمان پیوستن به این شرکت، او به خوانندگان بین‌المللی کمک کرده تا درک بهتری از چگونگی زندگی، کار و استقرار در ترکیه به دست آورند.

نویسندهٔ 357 مقاله | |

مشاهده پروفایل کامل نویسنده →