By:
Nezir Can
روستاهای متروکه که به «شهرهای ارواح» معروفاند، در کشورهای بسیاری در سراسر جهان وجود دارند. وقتی هیچکس در آنها دیده نمیشود، ساکنان خانههایشان را ترک کردهاند و دیگر بازنگشتهاند؛ وسایلشان و زندگی گذشتهشان را رها کردهاند تا همراه با خانههایی که روزگاری در آنها زندگی میکردند، بهتدریج ویران شوند.
دلایل ترک این روستاها متفاوت است و از قحطی، جنگ، تغییرات اقتصادی یا اقلیمی گرفته تا، در سالهای اخیر، گسترش شهرسازی و تمایل به زندگی در شهرهای بزرگ را دربرمیگیرد؛ عواملی که باعث کاهش جمعیت میشوند، زیرا نسلهای تازه بهتدریج روستاها را ترک میکنند.
ترکیه هم از این قاعده مستثنا نیست. پس از بازدید اخیرم از روستایی متروکه در کاپادوکیه، با خودم فکر کردم چند روستای دیگر مانند این در شرق تا غرب کشور وجود دارد. در هیچکدام از منابع، آمار دقیقی پیدا نکردم؛ اما چند روستا هستند که بهخاطر حالوهوای «شبحوارشان» شهرت دارند.

کایاکوی در ساحل منطقه مدیترانه، بیشک مشهورترین روستای متروکه ترکیه است. این روستا در نزدیکی شهر پرجنبوجوش و جهانوطن فتحیه قرار دارد و تا سال ۱۹۲۳، شهری یونانینشین و مسلماننشین بود که ساکنانش در کنار هم زندگی میکردند.
متأسفانه یونان و ترکیه در جنگ جهانی اول و جنگ استقلال ترکیه در دو جبهه مخالف قرار گرفتند. در سال ۱۹۲۳، دولتهای دو کشور از ترس حملات انتقامجویانه علیه شهروندانشان، پیمان تبادل جمعیت را امضا کردند.
یونانیها ناچار شدند به یونان بازگردند و برعکس؛ اما ترکهای مسلمانی که به کایاکوی بازگشتند نتوانستند در آنجا ساکن شوند و بهتدریج، طی سالها، از آنجا رفتند. مدتی بعد، زلزلهای رخ داد و شهروندان باقیمانده نیز از ترس جانشان گریختند.
امروزه این روستا یکی از جاذبههای گردشگری پربازدید ساحل منطقه مدیترانه است. در سال ۲۰۱۴، مردم محلی از طرحهایی برای اجارهدادن بخشی از روستای متروکه به شرکتهای هتلداری ابراز نگرانی کردند. این ماجرا همچنان ادامه دارد.
روستاهای دیگر بهاندازه کایاکوی شهرت و آوازه ندارند. سَزاک، در ساحل منطقه اژه ترکیه، کموبیش داستان مشابهی دارد؛ اما هرگز موضوع یک کتاب پرفروش نبوده است. گفته میشود کایاکوی محل وقوع داستان کتاب مشهوری از لوئی دو برنیر با عنوان «پرندگان بیبال» بوده است. منطقی است که بخشی از شهرت این روستا را مدیون این کتاب بدانیم.

آنی در منطقه شرقی قارص، روستا نیست؛ بلکه شهری کامل و متروکه است که قدمتش به دوران پادشاهی ارمنستان میرسد. بودجه کاوشهای باستانشناسی محدود است و گردشگران زیادی به این بخش از ترکیه سفر نمیکنند؛ بنابراین، با وجود اهمیت تاریخیاش، هنوز برای بیشتر مردم جهان ناشناخته مانده است.
نکته مهم دیگر این است که شمار زیادی از روستاها بهدلیل ترجیح نسلهای جوانتر به زندگی در شهرهای بزرگ، در آستانه متروکهشدن قرار دارند. در کاپادوکیه دو شهر از این دست وجود دارد: مصطفیپاشا و ابراهیمپاشا. هر دو، مانند روستاهایی که پیشتر به آنها اشاره شد، پیشینه یونانی دارند. قدمزدن در خیابانهای قدیمی سنگفرششده و سرککشیدن به خانههای متروکه، مانند پنجرهای رو به داستان زندگی مردم است.
درها پوسیده بودند و چارچوب پنجرهها به لولاها آویزان مانده بود. اتاقها را علفهای هرز پوشانده بودند و در بسیاری از موارد، دیوارها و سقفها شروع به فروریختن کرده بودند. بسیاری از مردم محلی میگویند نسل جوان خانوادههایشان از آنجا رفتهاند. دلتنگی برای گذشته مانع رفتن خودشان میشود.
ظاهراً در روستای سوغانلی فقط یک پیرمرد هنوز مانده است. وقتی نگرانیها درباره سقوط سنگ از تپه بلند مشرف به روستا افزایش یافت، دولت بیشتر ساکنان را به سوغانلی جدید منتقل کرد. پیرمرد حاضر نیست برود و اصرار دارد که اینجا خانه اوست و هیچچیز نمیتواند او را از آنجا ببرد.

همانطور که پیشتر اشاره شد، مهاجرت از روستاها روندی تازه است؛ بنابراین احتمالاً خبرهای بیشتری درباره روستاهای متروکه خواهیم شنید. آیا باید فرض کنیم که آینده این روستاها تاریک و ناامیدکننده است و قرار است به صفحات تاریخ سپرده شوند و سپس به فراموشی بروند؟
شاید نه؛ چون روندی که میتواند این مسیر را تغییر دهد، خرید خانههای تعطیلاتی از سوی خارجیها و ترکهای ثروتمند ساکن شهرهای بزرگ است.

پیش از سال ۲۰۰۷، وام مسکن در ترکیه وجود نداشت. بیشتر خانوادهها خانه اجاره میکردند یا در خانههای خانوادگیشان زندگی میکردند؛ خانههایی که اغلب محل سکونت سه نسل یا بیشتر بودند. با معرفی وام مسکن، ترکهای بیشتری صاحبخانه شدند و برخی نیز برای سرمایهگذاری، ملک دومی در ترکیه خریدند. با اینکه بیشتر ترکها ترجیح میدهند خانه دوم خود را در مناطق ساحلی بخرند، علاقه به خرید خانههای روستایی نیز بهآرامی در حال افزایش است.
همین موضوع درباره سرمایهگذاران خارجی هم صدق میکند؛ کسانی که بیشتر عمرشان را در شهرها گذراندهاند و حالا بهدنبال روستاها و شهرهای کوچکی هستند که حالوهوای دلنشین جوامع کوچک را دارند تا بتوانند از سبک زندگی آرام و دور از شتاب و سرعت محیطهای شهریای لذت ببرند که در آنها بزرگ شدهاند.
یکی از روستاهایی که محبوبیتش رو به افزایش است، بخش قدیمی چاوشین در منطقه کاپادوکیه ترکیه است. خانههای غاری قدیمی اکنون بازسازی میشوند و به فضاهای مدرن زندگی، مجهز به امکانات و خدماتی که امروزه انتظار داریم، تبدیل میشوند.
پس باید حواسمان به روستاهای قدیمی گذشته باشد. هنوز نباید آنها را از یاد ببریم؛ چون همانطور که تجربه نشان داده، هر روز روندهای تازهای در بازار ملک شکل میگیرند.