By:
Nezir Can
ترکیه که از نظر جاذبههای تاریخی یکی از غنیترین کشورهای جهان است، هر سال پذیرای میلیونها گردشگر خارجی میشود. اما درحالیکه بیشتر گردشگران راهی مکانهایی مانند کاپادوکیه، افسوس یا بخش قدیمی استانبول میشوند، دهها محوطه باستانی دیگر در باقی نقاط کشور، در جهان چندان شناختهشده نیستند یا اصلاً توجهی به آنها نمیشود.
فهرست میراث جهانی یونسکو در ترکیه چشمگیر است و ۱۵ محوطه باستانی را دربرمیگیرد؛ اما جالب اینکه ۶۰ محوطه دیگر نیز در انتظار تأیید هستند و از نظر زیبایی و اهمیت تاریخی، چیزی از آنها کم ندارند. برخی از ویرانههایی که کمتر به آنها توجه شده و هنوز شایسته توجه عموم را دریافت نکردهاند، عبارتاند از…
آنی که یکی از در معرض خطرترین محوطههای جهان بهشمار میرود، ویرانهای با پیشینه ارمنی در استان قارص، در شرق ترکیه است. لقب «۱۰۰۱ کلیسا» به گذشته این شهر بهعنوان مرکز مهم مسیرهای تجاری بینالمللی و شمار زیاد بناهای مذهبی آن اشاره دارد؛ بناهایی که شهروندان این شهر باستانی و دهمین پایتخت پادشاهی ارمنی باگراتونی را در خود جای میدادند. مغولها در قرن ۱۳ بر آن چیره شدند و پس از زلزله سال ۱۳۱۹ میلادی متروک ماند. امروزه دولت ترکیه از این محوطه حفاظت میکند، اما تأمین بودجه برای کاوشهای باستانشناسی بیشتر دشوار است و بهدلیل اینکه شرق کشور مقصد محبوب گردشگران نیست، شمار کمی از گردشگران خارجی از آن بازدید میکنند.

گوبکلیتپه در فاصله کمتر از ۱۵ کیلومتری شانلیاورفا قرار دارد و بهدلیل کشف ستونهای سنگی Tشکل متعلق به دوران پیش از نوسنگی، توجه گسترده باستانشناسان را به خود جلب کرده است؛ این ستونها احتمالاً تا حدی بهعنوان زیارتگاه یا محراب مذهبی به کار میرفتهاند. کاوشها هنوز در مراحل اولیهاند، اما مورخان با شور و اشتیاق فراوان به این محوطه باستانی و نقش آن در شناخت تاریخ بشر میپردازند.

این محوطه نوسنگی در آناتولی مرکزی، از دو تپه در محدودهای به وسعت بیش از ۴۰ هکتار تشکیل شده و لایههای گوناگون آن، سکونت در این منطقه را بین 7400BC و 6200BC نشان میدهند. این محوطه ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو، شامل مجسمهها، نقاشیها و نمادهای دیگری است؛ ازجمله سکونتگاهی که دسترسی به خانههای آن از راه بام بوده است. این محوطه باستانی ترکیه برای پژوهشگران تاریخ جذابیت زیادی دارد و کاوشهای گستردهای که بهطور منظم در آن انجام میشود، اطلاعات فراوانی درباره شیوه زندگی انسانهای نخستین در اختیارمان میگذارد.

این مجموعه متعلق به قرن ۱۳ که ۳۰ سال پیش به فهرست میراث جهانی یونسکو افزوده شد، در دیوریغیِ استان سیواس قرار دارد. سردر بلند مسجد و سایه نقشونگارهای سهبعدی در ورودی که تصویر مردی در حال نماز را پدید میآورند، از ویژگیهای شاخص آن هستند. معماری مسجد و بیمارستان مجاور آن از مهمترین نمونههای معماری در آناتولی بهشمار میرود.

هاتوشا که در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار دارد، ویرانههایی در نزدیکی بوغازکاله و میان دریای سیاه و مناطق کاپادوکیه است. ویرانههای حفاظتشده معابد، استحکامات، دروازه شیران و دروازه شاهی، هویت غنی پایتخت گسترده و پیشین امپراتوری هیتی را بازتاب میدهند؛ شهری که در رشتهکوههای شمال آناتولی مرکزی قرار داشت.

این دژ در سور، در حوضه بالادست رود دجله قرار دارد و در طول تاریخ، در تمدنهای گوناگون نقشی مهم ایفا کرده است. دیوارهای دژ که از شهر باستانی آمیدا در دوران روم بهجا ماندهاند، پس از دیوار بزرگ چین، پهنترین و طولانیترین دیوارهای دفاعی جهان بودند. باغهای هوسل، محوطهای به وسعت ۷۰۰ هکتار، درون قلعه داخلی قرار دارند و همچون پیوندی سبز میان شهر و دجله عمل میکردند و آب و غذا فراهم میآوردند.

ساخت این کاخ که بخشی از آن ویران شده و متعلق به دوران عثمانی است، در سال ۱۶۸۵ در منطقه دوغوبایزید در شرق ترکیه آغاز شد. این کاخ محل سکونت سه نسل از خاندان پاشا بود که فرمانروایان استان بایزید بودند. این کاخ نگاهی کمنظیر به کاخهای تاریخی ترکیه میدهد و تصویرش از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۹ روی اسکناس ۱۰۰ لیر ترکیه نقش بسته بود.

آفرودیسیاس شهری کوچک با فرهنگ یونانی در دوران باستان و واقع در غرب آناتولی بود که در دوره رومیان، بهمدت ۵۰۰ سال مرکز مجسمهسازی بهشمار میرفت و برخی از مهمترین مجسمهسازان آن زمان، از جمله زنون، در آن زندگی میکردند. این شهر که در قرن هفتم به نام آفرودیت، الهه عشق، نامگذاری شد، بر اثر زلزلهای شدید لرزید و پایههایش آسیب دید؛ شهروندان نیز با یافتن خانههایی در جاهای دیگر، آن را به طبیعت واگذار کردند.
بااینحال، در دهه ۱۹۵۰، عکاسی بهطور اتفاقی به ویرانههایی برخورد که بخشی از آنها از زیر خاک پیدا بود و عکسهایشان را برای پروفسور کنان اریم، باستانشناس ترک، فرستاد. اریم بیدرنگ آنها را شهر گمشده آفرودیسیاس شناخت. او باقی عمرش را صرف کاوش در شهر کرد و آرامگاهش در محوطه آن قرار دارد؛ افتخاری بزرگ که دولت ترکیه در قدردانی از تلاشهایش به او اعطا کرد.

این بنای متعلق به قرن چهاردهم که برای پیروان اهلسنت، علوی و بکتاشی اهمیت بسیاری دارد، به افتخار فیلسوف بزرگ ترک، حاجی بکتاش ولی، ساخته شد و آرامگاه او نیز در آن قرار دارد. این مجموعه که از سه حیاط تشکیل شده، در میانه دهه ۱۹۶۰ به موزه تبدیل شد و محل اقامت پیروان بکتاشیگری، یکی از طریقتهای دینی علویان، بود. آموزههای اصلی ولی بر حقوق بشر، انسانیت و برابری اجتماعی استوارند و مردان را به فروتنی و ابراز عشق به خداوند فرامیخوانند. اصول او تا امروز، بهویژه در خاورمیانه و بالکان، زنده ماندهاند.

این خانههای منحصربهفرد بخشی از شهر باستانی حران در میانرودان بودند؛ شهری که امروزه در استان شانلیاورفه قرار دارد و در طول تاریخ مرکز تجاری و فرهنگی مهمی بوده است. قدمت معماری خانههای کندویی به ۳٬۰۰۰ سال پیش میرسد و این خانهها سرپناهی در برابر آبوهوای منطقه، یعنی زمستانهای سرد و تابستانهای بسیار گرم، برای ساکنان فراهم میکردند. برخی از این خانهها تا دهه ۱۹۸۰ همچنان مورد استفاده بودند.

دارا که امروزه در استان ماردین قرار دارد، زمانی دژی مهم برای امپراتوری روم بود و درگیریهای بسیاری میان رومیان و ایرانیان در آن رخ داد. دارا به دستور آناستاسیوس اول، امپراتور روم، ساخته شد و بهعنوان پایگاه نظامی مورد استفاده قرار میگرفت؛ همچنین ارگ و خانههای بزرگ سنگی در آن قرار داشت. این مجموعه در گذر زمان به شهری تازه زیر نظر اسقفی مسیحی تبدیل شد، اما تا قرن دهم بهتدریج جایگاه خود را از دست داد.
