By:
Nezir Can
Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye Cumhuriyeti’ni kurdu ve onlarca yıl boyunca dünya olaylarını etkiledi. Etkisi Yunanlar, İngilizler, İtalyanlar ve Fransızlar dâhil pek çok millete ulaştı. Ayakta kalan Osmanlı hanedanı bile ona karşı çıktı. Atatürk, 20. yüzyıla damgasını vuran bir isimdir. Askerî komutan ve reformcu kimliğiyle çökmüş bir imparatorluğun kalıntılarından egemen bir cumhuriyet yarattı.
Bugün onun portresine her yerde rastlamak mümkün: meydanlarda, okul sınıflarında, evlerin duvarlarında ve dükkân vitrinlerinde. Mirasının üzerinden henüz yüz yıl bile geçmedi ama Türkiye’nin dört bir yanında ona büyük sevgi duyuluyor. Ülkeye yaptığı yadsınamaz katkı zamana meydan okuyor. Modern Türkiye’yi anlamak için kurucu liderinin hayatını ve mirasını anlamak gerekir.
- Atatürk 1881’de Selanik’te doğdu: Bugün Yunanistan sınırları içinde bulunan Selanik, o dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun bir parçasıydı. Matematik öğretmeni, mükemmelliği simgelemesi için ona “Kemal” adını verdi.
- 1915-1923: Çanakkale Savaşı sırasında komutan olarak ün kazandı. 1921’de, savaş sırasındaki liderliği nedeniyle kendisine Gazi ve Mareşal unvanları verildi. 29 Ekim 1923’te Türkiye Cumhuriyeti’ni ilan etti ve ülkenin ilk Cumhurbaşkanı oldu.
- 1934-1938: Yeni soyadı kanununun ardından Türkiye Cumhuriyeti, “Türklerin Babası” anlamına gelen Atatürk soyadını ona verdi. 10 Kasım 1938’de hayatını kaybetti. Türkiye’de her yıl bu tarihte saat 09:05’te, ölümünü anmak için bir dakikalık saygı duruşunda bulunulur.
Tarihçiler, geleneksel kayıtların doğum tarihini kesin olarak belirtmediğini söylüyor. Ancak Atatürk, kurtuluş hareketinin başlangıcıyla örtüşmesi için daha sonra 19 Mayıs’ı sembolik doğum günü olarak seçti. Annesi Zübeyde Hanım, kız kardeşi Makbule Atadan ile birlikte onu büyüttü. İlk öğreniminde geleneksel dinî eğitim ve Selanik Askerî Rüştiyesi yer aldı.
Mustafa Kemal Fransızca öğrendi, Avrupa edebiyatı okudu; Paris’teki, Rusya’daki ve kıta genelindeki siyasi modelleri inceledi. Balkanlar’daki çevresinde Yunan, Bulgar, Sırp, Arnavut, Arap ve Rus etkileri vardı. Bu çok kültürlü kavşak, çökmekte olan Osmanlı devletinin yapısal zayıflıklarını görmesini sağladı.
Mustafa Kemal rütbelerde hızla yükseldi; önce Bey, ardından Paşa unvanını aldı. Birinci Dünya Savaşı sırasında Çanakkale’de İngiliz, Fransız ve diğer Müttefik kuvvetlerine karşı mücadele etti. Osmanlı’nın Birinci Dünya Savaşı’ndaki yenilgisinin ardından yabancı ordular, İzmir’den İstanbul’a kadar önemli bölgeleri işgal etti.
İşgali kabul etmeyen Mustafa Kemal, Anadolu’da ve komşu bölgelerde bir direniş hareketi örgütledi. Birlikleri işgalci Yunan ordularını yenilgiye uğrattı ve uluslararası alanda tanındı. Eski Osmanlı düzeninin yerini merkezi Angora’da, bugünkü Ankara’da bulunan bir yönetim aldı.
Kurtuluş Savaşı’nın kaosu ortasında Mustafa Kemal, İzmir’de Latife Uşaklıgil ile evlendi. Kısa süren düğün törenleri ve balayı, yeni bir evlilik modelini simgeliyordu. Evlilikleri boşanmayla sona erse de Avrupa’da eğitim almış olan Latife, yeni cumhuriyette kadınların değişen rolünü temsil ediyordu.
Biyolojik çocukları olmadı; ancak Atatürk ilerleyen yıllarda, Türkiye’nin öncü kadın savaş pilotu Sabiha Gökçen’in de aralarında bulunduğu birkaç çocuğu evlat edindi. Adı bugün İstanbul’un Asya yakasındaki Sabiha Gökçen Uluslararası Havalimanı’nda yaşatılıyor. Kız kardeşi, yetişkinlik dönemi boyunca onunla sürekli bağını korudu.
19 Mayıs 1919, Türk tarihinde dönüm noktası niteliğinde bir tarihtir. Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı’nı başlatmak üzere Karadeniz’in liman kenti Samsun’a gelişini simgeler. Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı İmparatorluğu, İtilaf Devletleri’nin yenilgiye uğratma ve topraklarını paylaşma planlarıyla karşı karşıya kaldı. Başlangıçta Osmanlı birliklerinin terhisini denetlemekle görevli bir müfettiş olarak atanan Mustafa Kemal Paşa, 19 Mayıs’ta Bandırma Vapuru’yla Samsun’a ulaştı.
İtilaf Devletleri’nin şartlarını uygulamak yerine direniş gruplarını örgütledi ve işgal kuvvetlerini yenilgiye uğratmak için siyasi bir hareket kurdu. Bu çıkarma, Amasya Genelgesi’ne, Erzurum ve Sivas kongrelerine ve Ankara’da Büyük Millet Meclisi’nin kurulmasına öncülük etti. Bu tarihte başlayan mücadele, Lozan Antlaşması’yla ve Türkiye Cumhuriyeti’nin resmen ilan edilmesiyle sonuçlandı.
Atatürk, ünlü 1927 nutku Nutuk’un başlangıcını 19 Mayıs olarak seçti. Bugün Türkiye ve Kuzey Kıbrıs, bu tarihi resmî tatil olan Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı olarak kutluyor.
Bağımsız bir devlet kurmak için Türkiye, çağ dışı kanunlardan uzaklaşarak laik yönetime geçti. Dinî mahkemeler kapatıldı ve geleneksel İslam hukuku devletin hukuk sisteminde yerini yeni düzenlemelere bıraktı. 1926’da meclis, mülkiyet ve aile hukukunu baştan düzenlemek amacıyla İsviçre Medeni Kanunu’nu kabul etti. Avrupa’nın ceza ve ticaret kanunlarından yapılan başka uyarlamalar da Türkiye’ye yeni bir hukuk temeli kazandırdı. Cumhuriyetin kuruluşu her şeyi değiştirdi. Devlet başkanı olarak Mustafa Kemal, geleneksel imparatorluk yönetimini cumhuriyetçi bir yönetim sistemiyle değiştirdi:
- Halifeliğin Kaldırılması: Hükûmet halifeliği kaldırdı, dinî mahkemeleri kapattı ve Avrupa sistemlerini örnek alan medeni kanunları yürürlüğe koydu.
- Alfabe ve Dil Reformu: Türkiye, 1928’de Arap alfabesini Latin harflerine dayalı Türk alfabesiyle değiştirdi.
- Kadınlar: Yönetim, kadınların siyasi haklarını genişletti; eşit oy hakkı ve milletvekili seçilme hakkı da bunlar arasındaydı.
- Takvim ve Soyadı Reformları: Türkiye, Rumi ve Hicri takvimleri bırakarak Miladi takvime geçti. Ayrıca tüm vatandaşların soyadı alması zorunlu kılındı.
- Çocuk Bayramı ve Millî Bayramlar: Gençlerin gelişimini ve toplumsal katılımını vurgulamak amacıyla 23 Nisan, Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı ilan edildi.
Atatürk akla, mantığa, bilimsel araştırmaya ve yurttaşlık bilincine değer verirdi. Müslüman vatandaşların kişisel inancı olarak İslam’a saygı duyarken devlet politikalarını, yönetimi ve hukuku dinî kurumlardan ayırdı. “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi, Türkiye’nin Avrupa, Balkanlar ve Asya’yla ilişkilerinin şekillenmesine katkıda bulundu.
Yalnızca kararnameyle yönetmek yerine yasama organları kurdu. 23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisini kurarak egemenliğin halka ait olduğu ilkesini hayata geçirdi: “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.” Kemalizmin “Altı Ok”u olarak anılan temel ilkeler üzerinde durdu: Cumhuriyetçilik, Halkçılık, Milliyetçilik, Laiklik, Devletçilik ve İnkılapçılık.
Türkler Atatürk'ü seviyor; çünkü reformları ve daha iyi bir ülke kurma çabası, günlük yaşamlarını hâlâ şekillendiriyor. I. Dünya Savaşı'nın ardından Avrupa güçleri Anadolu'yu bölmeye çalışırken bağımsızlığı korudu. Ülkeye yurttaşlık bilinci ve ilerleme üzerine kurulu ortak bir kimlik kazandırdı. Evlilikte eşitlik ve mülkiyet haklarından laik eğitime kadar reformları, vatandaşların yaşamını yeniden şekillendirdi.
Bu konu, Türkiye'de yalnızca tarihî bir kişilikten ibaret değil; pek çok Türk için Atatürk, egemen ülkelerinin temelini temsil ediyor. Türkiye, vatanseverlik duygusunun güçlü olduğu bir ülke olmaya devam ediyor; Atatürk'ün portresi ve fikirleri de kamusal yaşamda merkezi bir yer tutuyor.
Mustafa Kemal, nüfusunun yarısı toplumsal ve siyasi yaşamın dışında kalırken bir cumhuriyetin gelişemeyeceğine inanıyordu. Onun liderliğinde Türkiye, kadınların yasal güvencelerini ve siyasi haklarını genişletti. Bu reformlar evlilik sözleşmelerini, boşanmayı, mirası ve çocukların velayetini etkiledi. 1934'te kadınlara, bazı Batı Avrupa demokrasilerinin benzer uygulamaları hayata geçirmesinden yıllar önce, tam seçme ve seçilme hakkı tanındı.
Latife Hanım ve Afet İnan gibi öncü kadınlar öne çıktı. Ayrıca, 1926'da İsviçre örnek alınarak kabul edilen Türk Medeni Kanunu, yüzyıllardır uygulanan dinî ve örfî hukuk kurallarının yerini aldı. Değişiklikler şunları içeriyordu:
- Çok eşlilik yerine tek eşlilik, evlilikte yasal kural hâline geldi.
- Kadınlar, erkeğin tek taraflı boşama hakkına bağlı kalmak yerine boşanma davası açabilir hâle geldi.
- Boşanma veya ayrılık sonrasında çocukların velayetinde annelere daha eşit haklar tanındı.
- Kadınlar, erkek akrabalarıyla eşit miras haklarına ve mülk edinme, yönetme ve satma özgürlüğüne kavuştu.
- Yalnızca yetkili makamlarca kıyılan resmî nikâhlar hukuken geçerli sayıldı. Sadece dinî nikâhlar yasal geçerlilik taşımadı.
Kadınların ilk kez katıldığı 1935 genel seçimlerinde 18 kadın milletvekili Meclise girdi ve toplamın %4,6'sını oluşturdu. Bu oran, o dönemde Türkiye'yi kadınların parlamentodaki temsili bakımından Fransa, İsviçre ve İtalya gibi ülkelerin önüne geçirdi. Kadınlar ayrıca idari görevlerde, tıpta, hukukta, akademide, mühendislikte ve sanat alanında yer almaya başladı.
Yeni cumhuriyette eğitim, günlük yaşamın temel taşlarından biri hâline geldi. Eski Osmanlı sistemi, yüksek okuryazar olmayan nüfus oranı ve dinî eğitimle öne çıkıyordu; okuryazarlık oranı yaklaşık %10'du. Osmanlı Türkçesi, Türkçeyi yoğun Arapça ve Farsça sözcükler ile dil bilgisi etkileriyle harmanlıyor, eğitimli seçkinlerle geniş halk kesimleri arasında bir uçurum yaratıyordu. Yeni bir sisteme ihtiyaç olduğu açıktı.
Hükûmet, Latin alfabesini temel alan ve uyarlanan Türk alfabesini kabul ederek okuryazarlığı hızla artırmayı hedefledi. Yetişkinlere yeni alfabeyi öğretmek için Millet Mektepleri kuruldu. Bu sistem ayrıca matbaaların, bilim kurumlarının ve devlet bakanlıklarının çağdaş uluslararası standartlara uygun biçimde çalışmasına yardımcı oldu.
1924'te Millî Eğitim Bakanlığı ülkenin okullarının yönetimini devraldı. Medreseler kapatılarak devlet eğitimindeki dinî denetim sona erdirildi; fen bilimleri, matematik ve mantığı kapsayan laik bir müfredat uygulamaya kondu. Karma sınıflar giderek yaygınlaşırken kadınların üniversitelere ve öğretmenlik, doktorluk, avukatlık, bilim insanlığı ve yöneticilik gibi mesleklere erişimi arttı.
Atatürk, toprak kayıpları ve yüksek devlet harcamaları karşısında Osmanlı hanedanının gücünün ve mali kaynaklarının gerilediğini gördü. Yeni ülkenin de aynı yola sürüklenmesini önlemek için cumhuriyetin daha fazla ekonomik bağımsızlık ve dayanıklılık kazanmasını kararlılıkla hedefledi.
Devletçi bir anlayışla Türkiye'de demiryolu ağları kuruldu; şeker, tekstil ve çelik üretimi için devlet destekli fabrikalar açıldı. Yeni kurulan İş Bankası, yerli işletmelerin büyümesinin finansmanına katkıda bulundu. Hükümet, kırsal kesimdeki toplulukları eğitmek amacıyla örnek çiftlikler kurarak bilimsel tarımı da geliştirdi. Bu politikalar, daha sanayileşmiş ve ekonomik açıdan bağımsız bir ülkenin temellerini attı.
Mustafa Kemal'in bugün gördüğümüz Türkiye'nin temellerinin büyük bölümünü attığına şüphe yok. Vizyonu ve reformları, ülkenin sonraki yüzyıldaki gelişimini şekillendiren kurumları oluşturdu. Mustafa Kemal'in başarılarının ve ardından gelen hükümet ve liderlerin etkisi, günümüz Türkiye'sinin dört bir yanında hâlâ görülebiliyor.
Savunma Özerkliği ve İHA Teknolojisi: Askerî teçhizatının %80'i yurt içinde üretiliyor. Türkiye, Bayraktar TB2 ve Akıncı gibi çatışmalarda kendini kanıtlamış silahlı insansız hava araçlarını çok sayıda ülkeye ihraç ederek insansız hava aracı (İHA) teknolojisinde önemli bir üretici hâline geldi. Önemli savunma projeleri arasında KAAN savaş uçağı programı ve TCG Anadolu amfibi hücum gemisi de bulunuyor.
Küresel Konum: Türkiye, aktif personel sayısı bakımından NATO'nun en büyük ikinci ordusuna sahiptir ve ittifak içinde önemli bir rol oynar. Silahlı kuvvetleri; muharebe deneyimini elektronik harp, deniz gücü ve katmanlı hava savunma sistemleriyle bir araya getirir. Avrupa, Asya ve Orta Doğu'nun kesişim noktasındaki Türkiye, uluslararası çatışmalarda, deniz ticareti anlaşmalarında ve bölgesel diplomatik görüşmelerde sık sık rol oynar.
Ekonomi, Altyapı ve Sanayi: Otomotiv üretimi, imalat, tekstil ve plastik sektörlerinde uzmanlaşan Türkiye'nin ekonomisi 1 trilyon doları aşar ve ülke önemli bir ihracatçıdır. İstanbul Havalimanı, hızlı tren ağları, asma köprüler ve deniz ticareti limanları büyük ölçekli projeler arasında yer alır. Türkiye'nin bayrak taşıyıcı havayolu Türk Hava Yolları, diğer tüm hava yollarından daha fazla ülkeye uçarak İstanbul'u seyahat ve hava kargo lojistiğinde önemli bir merkez hâline getirir.
Turizmde Öncülük: Dünyanın en çok ziyaret edilen ülkelerinden biri olan Türkiye, Akdeniz ve Ege kıyılarına, tarihî mekânlarına ve kültürel miras merkezlerine her yıl milyonlarca yabancı ziyaretçiyi ağırlar. Büyük şehirlerdeki hastaneler ve tıp merkezleri sayesinde cerrahi müdahale, diş tedavisi ve diğer işlemler için seyahat edenlerin de sağlık turizmi merkezlerinden biri hâline gelmiştir.
Gayrimenkul: Türkiye, pek çok nedenden dolayı önemli bir gayrimenkul yatırım merkezidir. Nispeten hızlı satın alma süreçleri ve uluslararası alıcılara yönelik oturmuş bir pazar sayesinde yatırımcılar ülkenin dört bir yanında konut satın alıyor. Yabancılar ayrıca tatil evi alıyor ve emekliliklerini burada geçiriyor. Gayrimenkul ekonomiye önemli katkı sağlarken, yatırım yoluyla Türk vatandaşlığı ve yeni 20 yıllık vergisiz teşvikler gibi programlar ülkenin yatırım cazibesini artırıyor.
En başından başlayacak olursak Türkiye, uygarlığın beşiklerinden biri olarak kabul edilen antik Mezopotamya’nın yakınında yer alır. Buna, dünyanın bilinen en eski anıtsal ritüel komplekslerinden biri olan Göbeklitepe gibi yerleri de eklediğimizde, bu toprakları fethedip yönetmiş uygarlık ve imparatorlukların sayısı gerçekten etkileyicidir.
Perslerden Likyalılara, Romalılara ve Osmanlılara kadar her biri mimari eserler ve kültürel gelenekler aracılığıyla izini bırakmıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulması, yabancı işgalinin sona ermesi ve egemen bir devletin ortaya çıkmasıyla ülkenin yakın tarihinin seyrini değiştirmiştir. Son olarak, Avrupa ile Asya’yı birbirinden ayıran İstanbul Boğazı, yüzyıllardır dünyanın stratejik açıdan en önemli su yollarından biri olmuştur.
Operasyon Müdürü
Istanbul 
18 
12 
Istanbul
1
1 
X